रामः तदा कैकेयीं समुपेत्य विनयपूर्वकं मधुरया वाचा इदं प्राह— “हितैषिणा ज्येष्ठेन पित्रा च, कृतज्ञेन च नृपेन यदा आज्ञाप्ये, तदा किमर्थं नाहं तयोः प्रियतमं कर्तुं न विश्वसेयम्? केवलं एकं चिन्तनं निरर्थकं हृदयं दहति—यत् स्वयमेव राजा भरतस्याभिषेकं मम न अवदत्। अहं तु सीतां राज्यं प्राणान् प्रियतमान् वित्तं अपि स्वयमेव भ्रात्रे भरताय यच्छेयम्, इच्छया अपि न पृष्टः। किं पुनः, यदा स्वयमेव नृपतिः पित्रा प्रेरितः तव प्रियतमेच्छानिमित्तं स्ववचने स्थितः? अतः त्वं एतां लज्जितां सान्त्वय; किं तु भूमिपतिः भूमौ दृष्टिं निबद्ध्य शनैः अश्रूणि स्रवयति? शीघ्रश्वैः दूताः अद्यैव भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु, नृपाज्ञया। अहं अपि त्वरया दण्डकारण्यं गमिष्यामि, तत्र चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि, यथापिता आज्ञापितवान्।” रामस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा अभवत्, तस्य गमनम् विश्वस्य तं शीघ्रं प्रेषयितुम् उत्साहं प्रावर्तयत्। सा प्राह—“एवं भवतु, शीघ्रश्वैः दूताः गच्छन्तु, भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। किं तु, राम, त्वयि उत्सुके विलम्बः न उचितः; तस्मात् त्वं अद्यैव वनं गच्छ। यत् राजा स्वयम् लज्जया त्वां न भाषते, हे नरश्रेष्ठ, तं तु न किञ्चिद् मन्यस्व; कोऽपि रोषः न भवतु। यावत् त्वं नगरात् वनाय न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति न च अश्नाति; अतः त्वं शीघ्रं गच्छ।” एवं कैकेय्याः वचनानि श्रुत्वा राजा दुःखेन व्याकुलः “हाहा, कथं भयंकरम्!” इति श्वसन्, शोकात् मूर्छितः सुवर्णभूषिते शय्यायां पतितः। कैकेय्या प्रेरितः रामः तं नृपं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः, वनगमनाय त्वरयामास। ततः रामः कैकेयीं प्रति उवाच— “नाहं लाभकाङ्क्षी, हे देवी; अहं लोके जीवितुं न शक्नोमि। मां मुनिवत् शुद्धधर्मनिष्ठं विद्धि। यत् यत् तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तत् सर्वं कृतम्, प्राणैरपि। पितुः सेवा तस्य चाज्ञापालनं धर्मस्य परमं साधनं नूनम्। यद्यपि स मां न अवदत्, तथापि तव वचनेन अत्रैकाकी चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वं मयि किमपि गुणं न अपेक्षसे, यतः त्वं स्वयम् मम विषये नृपाय उक्तवती। मातरं प्रणम्य सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं भुञ्जीत, पितरं यथाशक्ति सेवेत; त्वमपि एवं आचर—एष धर्मः सनातनः।” रामस्य एतानि धर्मयुक्तानि वचनानि श्रुत्वा तस्य पिता दुःखेन आक्रान्तः, वाक्यं वक्तुं अशक्तः, तीव्रं रुदितुम् आरब्धवान्। ततः तेजस्वी रामः पितुः पादौ कैकेय्याश्च, यद्यपि सा अयुक्ता, प्रणम्य भूमौ पपात्। तौ पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तरगृहात् निर्गत्य स्वमित्राणि अपश्यत्। लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णलोचनः, रोषेण दग्धः, पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रामः तु अभिषेकाय सज्जीकृतानि पात्राणि प्रदक्षिणं कृत्वा, तेषु दृष्टिं नापसार्य शनैः निर्गच्छन् गच्छति स्म। राज्यहानिः तस्य तेजः न अपाकरोत्, स सर्वेषां प्रियः आसीत्, शीतांशोः क्षयमपि यथा तस्य शोभां न हन्यात्। स वनगमनं भूमिं च परित्यक्तुम् इच्छन् अपि, तस्य चित्ते कापि विकारता न दृश्यते, स सर्वलोकातीत इव आसीत्। शुभध्वजं श्वेतच्छत्रं च शोभितवेत्रं च त्यक्त्वा, स्वजनं रथं नगरवासिनश्च विसर्ज्य, दुःखं मनसि धारयन् इन्द्रियाणि निगृह्य, स्वमातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि सा अप्रियं वार्ताम् आसूत्। महात्मनः सत्यवचनस्य रामस्य सर्वे शुश्रूषकाः तस्य मुखे किमपि विकारं न अपश्यन्। बलवान् जितेन्द्रियः सः स्वभावस्थां शान्तिं न जहौ, शरदिन्दुः स्वतेजसा दीप्त इव। रामः महायशाः धर्मात्मा सर्वान् मधुरया वाचा मानयन्, मातुः समीपं प्रविवेश। लक्ष्मणः तु महावीर्यः भ्राता तस्य सदृशगुणः, स्वदुःखं धारयन्, अन्वगच्छत्। सः रामः, सुमहतीं प्रीतिं वहन्, दुःखसमागमं दृष्ट्वा अपि, मित्राणां क्लेशभीतः, न किञ्चिद् विकारं दर्शयामास। एवं सः पुरुषव्याघ्रः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्त्रियः महतीं क्रन्दनध्वनिं प्रावर्तयन्। पित्रा अन्तःपुरजनैश्च आज्ञापितः रामः तेषां मार्गदर्शकः शरण्यश्च आसीत्, किन्तु अद्य सः गमिष्यति। यथैव मातरं कौसल्यां प्रति सः सदैव आचरति, तथैव सर्वासां प्रति सः राघवः जन्मतः एव व्यवहत। सः न कदापि अपमानितः कोपं करोति, कोपहेतून् सर्वान् वर्जयति, कुपितान् च सर्वान् शमयित्वा, अद्य अत्रातः गमिष्यति। इति सर्गः विंशः।