रामः कैकेयीं प्रति विनयेन उवाच—“मातः, मा विषादं कुरु। त्वाम् अग्रे एव अहम् इदं वदामि—चीराजिनधारी, जटिलः सन्तः, अहम् तुष्टः वनं गमिष्यामि। उपकारिण्याः ज्येष्ठायाः, कृतज्ञस्य पितुः, राज्ञः आज्ञया, किमर्थं प्रियं तस्य न कुर्यामि? केवलं एकं दुःखं हृदयम् दहति—यत् राज्ञः स्वयम् भरतस्य अभिषेकं मम न उक्तवान्। यदि अपि न उक्तवान्, अहम् सीताम्, राज्यं, जीवितम्, प्रियं धनं, सर्वं भरताय दद्यात्, अप्रार्थितम् अपि। किम् पुनः, यदा स्वयम् राजा, पितुः प्रेरितः, तव प्रियार्थं वचनं पालयति? तस्मात्, एतां लज्जायुक्तां सान्त्वय; किं तु भूमौ दृष्टिं स्थापयन्, राज्ञः शनैः अश्रूणि पातयति? शीघ्रश्वैः दूताः अद्यैव भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु, राज्ञः आज्ञया। अहम् त्वरितं दण्डकवनं गमिष्यामि, पितुः आज्ञया, चतुर्दश वर्षाणि निवत्स्यामि। रामस्य वचनानि श्रुत्वा, कैकेयी प्रसन्ना अभवत्; तस्य वनगमनं विश्वास्य, राघवम् शीघ्रं प्रेषयितुम् उत्साहयत्। सा उवाच—“साधु, शीघ्रश्वैः दूताः गच्छन्तु, भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु। किं तु, राम, त्वं उत्सुकः सन् विलम्बः न उचितः; तस्मात् त्वं वनं शीघ्रं गच्छ। यत् राजा लज्जया स्वयम् न वदति, पुरुषश्रेष्ठ, तं किञ्चिद् न मन्यस्व; कोपं त्यज। यावत् त्वं नगरात् वनं न गच्छसि, तावत् तव पिता स्नानं न करिष्यति, न भोजनं; तस्मात् शीघ्रं गच्छ।” राजा, दुःखात् अभिभूतः, ‘हा कष्टम्’ इति श्वसन्, सुवर्णमयशय्यायां मूर्चितः पतितः। कैकेयी प्रेरितः रामः राजानं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः, वनाय त्वरितं गतुम् उद्यतः अभवत्। रामः कैकेयीं प्रति पुनः उवाच—“मातः, अहम् लाभकामः न अस्मि; अहम् मुनिवत् धर्मनिष्ठः, लोके जीवितुं न शक्नोमि। यद् यथाशक्ति तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तत् सर्वं कृतम्, जीवितस्य अपि मूल्ये। पितृसेवा आज्ञापालनं धर्मः परमः अस्ति। यदि अपि पितृवाक्यं न श्रुतम्, तव वचनात् अहम् वनं गमिष्यामि, चतुर्दश वर्षाणि। नूनं, कैकेयी, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसि, यतः, त्वं स्वयम् राज्ञः समीपं मम विषये उक्तवती। मातरं विसर्ज्य, सीतां सान्त्व्य, अद्यैव दण्डकवनं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं सेवतु; त्वं अपि एवं आचर—एष सनातनधर्मः। रामस्य वचनं श्रुत्वा, राजा दुःखेन अभिभूतः, वाक्यं न शशाक्, प्रलापयन् रुदितुम् आरभत। ततः तेजस्वी रामः, मूर्चितस्य पितुः पादयोः, तस्य अपात्रायाः कैकेय्याः अपि पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वमित्रान् अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णनेत्रः, कोपात् ज्वलन्, अनुगच्छन् रामम्। रामः, अभिषेकाय सज्जीकृतानि पात्राणि प्रदक्षिणं कृत्वा, तानि दृष्ट्वा, दृष्टिं न अपास्य, शनैः निर्गच्छन्। राज्यहानिः तस्य तेजः न न्यूनम् अकार्षीत्, सर्वैः प्रियः, शीतांशुमण्डलस्य क्षयः यथा तस्य शोभां न हिनस्ति। वनगमनाय भूमिं त्यक्तुम् इच्छन् अपि, तस्य मनः विकारः न दृश्यते, लोकात् परः इव। शुभध्वजं, सुशोभितवातः, स्वजनं, रथं, नागरिकान्, ग्रामवासिनः, सर्वान् विसर्ज्य, दुःखं मनसि धृत्वा, इन्द्रियाणि निगृह्य, मातुः गृहम् प्रविष्टः, यद्यपि तत्र अप्रियं वार्तां आनयत्। सत्यसन्धस्य रामस्य सर्वे गुणवन्तः परिचारकाः तस्य मुखे विकारम् न अपश्यन्। महाबाहुः, आत्मनिग्रहवान्, स्वाभाविकं धैर्यं न त्यजति, शरदिन्दुर्वत् स्वतेजसा दीप्तः। रामः, महायशाः, धर्मात्मा, मधुरवचनैः सर्वान् सम्मान्य, मातुः समीपं प्रविष्टः। लक्ष्मणः, महावीर्यः, गुणैः समः, दुःखं धृत्वा अनुगच्छन्। रामः, गृहं प्रविश्य, महानन्देन युक्तः, आपतितं दुःखं दृष्ट्वा, मित्राणां दुःखं आशङ्क्य, विकारम् न दर्शयति। सर्गे विंशतितमे, रामः, अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महाशब्दं विलपन् उत्पादयन्। पितुः आज्ञया, अन्तःपुरजनानां आज्ञया च, रामः तेषां मार्गदर्शकः, शरणम्, अद्य तु निर्गच्छति। यथा सः कौसल्यायाः प्रति सदा व्यवहरति, तथा राघवः जन्मतः सर्वासु अपि व्यवहतः।