तस्यां क्रूरवाक्यां कैकेय्यां भाषमाणायां अपि, रामः दुःखेन न विव्यथे; महात्मा तु सः चिन्तया समाकुलः अभवत्, राजा च पुत्रशोकसम्भ्रान्तः दुःखेन पीडितः। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः प्रवर्तते। तदा रामः, तदप्रियम् मृत्युसमादेशं श्रुत्वा, रिपूनां हन्ता अप्रकम्पितः सन् कैकेयीमिदम् उवाच— "एवमस्तु, अहम् अत्रतः वनं गमिष्यामि, जटाचीरधरः तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्।" ततोऽपि सः पप्रच्छ— "किं कारणं यत् महाबलः रिपुसूदनः राजा माम् पूर्ववत् नाभिवादयति?" सः उवाच— "मा रोषं कुरु, राज्ञि! त्वाम् अग्रे वदामि— अहम् आनन्देन वनं गमिष्यामि, चीरजटाधारी।" पुनः रामः अवदत्— "हितैषिणा ज्येष्ठेन, कृतज्ञेन राज्ञा पित्रा च आज्ञापितः, किमर्थं न कृत्स्नया श्रद्धया तेषां प्रियं न कुर्याम्?" तस्य हृदयं केवलम् एकः कारणरहितः संशयः दहति— "यत् राजा स्वयम् मम न अवदत् भरतस्याभिषेकम्।" सः पुनरुवाच— "स्वयम् अपि, यदि अपि न याचितः, सीतां राज्यं प्राणांश्च प्रियं वित्तं सर्वं भरताय ददामि।" किम् उच्यते, यदा राजा स्वयम् पित्रा प्रेरितः तव प्रियतमा कामनां सन्दधाति? अतः त्वम् एनां शीलसम्पन्नां सान्त्वय; किं तु भूमिपतिः किमर्थं भूमौ दृष्टिं स्थापयन् शनैः अश्रूणि मुञ्चति? रामः पुनः अवदत्— "दूताः शीघ्रगामिभिः अश्वैः अद्यैव गच्छन्तु, यथा भरतः मातुलगृहात् राजाज्ञया आनय्यते। अहम् अपि शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, निःसंशयं तत्र चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि, पितुः आज्ञया।" एवं रामवचनं श्रुत्वा कैकेयी प्रसन्ना अभवत्; तस्य निर्गमनं निश्चित्य राघवम् शीघ्रं गन्तुम् प्रवोचत्। सा उवाच— "एवमस्तु, दूताः शीघ्रगामिभिः अश्वैः गच्छन्तु, भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। किं तु विलम्बः न उचितः, यदा त्वं उत्सुकः राम, अतः त्वं अद्यैव वनं गन्तुम् अर्हसि।" पुनः कैकेयी अवदत्— "राजा लज्जया त्वां स्वयम् न भाषते, अतः त्वं पुरुषर्षभ, तत् न मन्यसे; कोपः परित्यज्यताम्। यावत् त्वं नगरात् वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति न च अश्नाति; अतः त्वम् शीघ्रं गच्छ।" इति उक्त्वा, राजा दुःखेन पीडितः, "हाहो धिक्" इति श्वसन्, शोकाभिभूतः सः सुवर्णमय्या पर्यङ्कायां पपात्। रामः, कैकेय्या प्रेरितः, राजानं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः, वनगमनाय शीघ्रं प्रययौ। सः उवाच— "नाहम् लाभकामः, देवि; न च अहम् जगति जीवितुं क्षमः। त्वं माम् मुनिवत् शुद्धधर्मस्थितं विद्धि। यत् तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तत् सर्वं कृतम्, प्राणैरपि।" पुनरपि सः उवाच— "न हि धर्मः पितुः सेवा पितुः आज्ञायाः पालनात् परः अस्ति। यद्यपि मया न उक्तं, तव वचनात् अहम् एकाकी अत्र चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि। नूनं कैकेयि, त्वया मयि गुणाः न अपेक्ष्यन्ते, यतः त्वम् मम विषये राजानम् उक्तवती।" रामः पुनरुवाच— "मातरम् उपसंगम्य, सीताम् सान्त्वयित्वा, अहम् अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च सेवेत, तथा त्वम् अपि आचर— एष धर्मः सनातनः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, पिता शोकाभिभूतः, दुःखेन निःश्वस्य, सः रुदनं प्रचकार। ततः तेजस्वी रामः, मूर्च्छितस्य पितुः पादयोः, तथा च निन्दितायाः कैकेय्याः पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। तदनन्तरं, पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, रामः अन्तःपुरात् निर्गत्य स्वमित्रान् अपश्यत्। तत्र सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः, अश्रुपूर्णलोचनः, कोपेन दह्यमानः, तस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रामः अपि, यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य, शनैः गच्छन्, तेषु दृष्टिं न व्यावर्तयत्। राज्यवियोगेन तस्य महत् तेजः नापच्युत, सः सर्वेषां प्रियः आसीत्, यथा क्षीयमाणस्य चन्द्रस्य शोभा न हीयते। रामः, वनगमनस्य अभिलाषे अपि, मनसि विकारं न दर्शयामास, लोकातीत इव। शुभ्रं छत्रं चारुचामरं च त्यक्त्वा, स्वजनान्, रथं, नगरवासिनः, पुरवासिनश्च विसर्ज्य, शोकं हृदि गृहीत्वा, इन्द्रियाणि निगृह्य, धर्मात्मा मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तस्य दुःखदं वार्तां वहन्। तत्र श्रीरामस्य सर्वे महाजनाः, सत्यवदिनः तस्य मुखे विकारं न अपश्यन्। महाबाहुः जितेन्द्रियः सः, स्वभाविकं धैर्यं न जहौ, शरदिन्दुः इव स्वतेजसा प्रकाशमानः। कीर्तिमान् धर्मात्मा रामः, मधुरैः वाक्यैः सर्वान् सन्मान्य, मातुः समीपम् प्रविवेश। तं च लक्ष्मणः, महावीर्यः भ्राता, समधर्मा, स्वदुःखं वहन्, अन्वयात्।