भरतः कोशलेश्वरः पृथिवीं विविधान्नवरत्नसमाकीर्णां, हयैर्युक्तरथसंघैश्च समावृतां, अधिराज्यं करोतु—इति निश्चित्य, कैकेयी रामं प्रति तं निर्णयं निवेदयामास। तस्मिन्निमित्ते, दयावशेन परिक्लिष्टचित्तः दुःखशोकविह्वलमुखः राजा दशरथः रामं द्रष्टुं न शशाक। अतः, "राज्ञः आज्ञां कुरु रघुवंशशिरोमणे; त्वं स्वसत्येन नृपं त्रातुमर्हसि"—इति कैकेयी रामं प्रति प्रार्थयामास। एवं कठोराणि वचनानि श्रुत्वापि रामः दुःखेन न विव्यथे; स तु महात्मा सन्तप्तः, राजा च पुत्रशोकात्तप्तचित्तः बभूव। अथ वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनविंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, रामः शत्रुनाशनः, तादृशं अमृत्युसमानं वचनं श्रुत्वा, चञ्चलः नाभवत्, कैकेयीमिदं वचनमुवाच—"एवमस्तु, अहं वने वत्स्यामि, जटाचीरधरः, पितृवचनमनुतिष्ठन्। किं तु एकं ज्ञातुमिच्छामि—कस्मात् बलवान् रिपुनिग्रही राजा पूर्ववत् मामभिनन्दति न?" "मा असूय, देवि; त्वामग्रे वदामि—शुभेन मनसा अहं वने गमिष्यामि, जटाचीरधरः सन्। हितकारी पितरौ, कृतज्ञो राजा, तयोः प्रियं कर्तुमेव युक्तमिति मे निश्चयः। केवलं एकं हृदि दह्यते—यद् राजा स्वयं मम नाभिषेचनं भरतस्य न्यवेदयत्।" "सीतां राज्यं जीवितं प्रियं वित्तं अपि, अनायासेन भरताय दातुमुत्सुहे। किं पुनर्यदा राजा स्वयं पितृवचनेन प्रेरितः तव प्रियतमेच्छया प्रतिज्ञां पालयति? अतः, त्वं राजानं सान्त्वय; किं तु भूमिपालः किं हेतोः अधोमुखः शनैः अश्रूणि मुञ्चति?" "दूताः शीघ्रगामिनः तुरगैः सह अद्यैव भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु—राज्ञः आज्ञया। अहं अपि शीघ्रं दण्डकवनं गमिष्यामि, चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि, पितुः आज्ञया।" रामस्य वचनानि श्रुत्वा कैकेयी प्रहृष्टा बभूव; तस्य वनगमनं निश्चित्य, राघवं शीघ्रगमनाय प्रवर्तयामास। "एवमस्तु—दूताः शीघ्राश्वैः गच्छन्तु, भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। किं तु, राम, त्वयि उत्सुके विलम्बः न युक्तः; अतः त्वं अद्यैव वने गन्तुमर्हसि।" "राजा लज्जया त्वया न स्वयमुक्तवान्—एतत् किंचित् न मन्यसे; कोपं त्यज। यावत् त्वं नगरात् वनं न गतः, तावत् पितरौ न स्नातुं न भोजयितुं शक्नुतः; अतः त्वं शीघ्रं गच्छ।" इत्युक्त्वा, राजा दुःखेन 'हन्त, कथमिदं!' इति श्वसन्, शोकाभिभूतः स्वर्णपरिष्कृतशय्यायां मूर्च्छितः पतितः। कैकेय्या प्रेरितः रामः तं राजानं उत्थाप्य, वेगेन वनं प्रति गन्तुं प्रस्थितः। ततः, "नाहं लाभकामः, देवि; न च लोके स्थातुं शक्नोमि। मुनिवद् धर्मनिष्ठं मां विद्धि। यद् यत् तव प्रीत्यर्थं शक्यं कर्तुं, तद् मया कृतं, प्राणैरपि। पितृसेवा पित्रुवचनपालनं च परमः धर्मः। पित्रा न उक्तमपि, तव वचनेन अहं चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि।" "नूनं, कैकेयि, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसे, यः त्वं मम विषये स्वयम् अग्रे राजानं प्रति वदसि। यदा मातरं प्रणम्य सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव दण्डकवनं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु पितरं च सेवेत; त्वमपि धर्मे स्थित्वा तथा कुरु।" रामस्य वचः श्रुत्वा, शोकसंविग्नः राजा वाक्यं वक्तुं न शशाक, रुदन् उच्चैः रोदितुम् आरब्धवान्। तदा, रामः तेजस्वी, पितुः पादयोः पतित्वा, तद्वद् गुणहीनायाः कैकेय्याः अपि, पृथिव्यां प्रणिपत्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, स्वमित्राणि ददर्श। लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णलोचनः, कोपेन दीप्तः, पृष्ठतः अनुययौ। रामः अपि, अभिषेकाय समुपकल्पितान् पात्राणि प्रदक्षिणीकृत्य, तानि विमुखः सन्न, शनैः निर्गतः। राज्यनाशेन तस्य तेजो नापसस्रौ; स सर्वैः प्रियः, शीतरश्मेः चन्द्रस्य कलानाशे अपि यथा सौम्यं न हीयते। स वनगमनाय, भूमिं परित्यक्तुमिच्छन् अपि, चित्तविकारेण न विकम्पितः, लोकातीत इव बभूव। श्वेतच्छत्रं शोभनचामरं च त्यक्त्वा, स्वजनान्, रथं, नगरवासिनः च विसर्ज्य, दुःखं हृदि गूढं कृत्वा, इन्द्रियसंयमेन मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तत्र अप्रियमाख्यातुम् आसन्। तस्य महात्मनः सत्यप्रियस्य रामस्य मुखे, तं सेवमानाः सर्वे महाजनाः, किंचित् विकारं न ददृशुः।