कैकेयी रामं प्रति उक्तवती — “त्वं यः अभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्यम् गत्वा द्वौ सप्तकौ वर्षयुगौ मुनिवद् जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, अश्वरथसमाकीर्णां रत्नसमृद्धां पृथिवीं पालयतु। एतेन कारणेन, राजा करुणया परिप्लुतः, शोकविक्लवमुखः, त्वां निरीक्षितुं न शक्नोति। अतः राजाज्ञां कुरु, हे रघुवर! स्वसत्येन, हे राम, नराधिपं त्रातुम् अर्हसि।” एवं कठोराणि वचनानि श्रुत्वा अपि, रामः दुःखं न अनुभूतवान्; स महात्मा केवलं चिन्तितः, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः आसीत्। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। रामः, तस्याः अप्रियं मृत्युसमं आदेशं श्रुत्वा, न विचलितः, कैकेयीं प्रत्युवाच — “एवं अस्तु, अहम् इह दण्डकारण्यम् गमिष्यामि, जटाचीरधारी भूत्वा, पितुः प्रतिज्ञां पालयन् निवत्स्यामि। किं तु एकं ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् महाबलः रिपुसूदनः राजा माम् पूर्ववत् नाभिवादयति? क्षमस्व, देवि, अहम् अग्रे वदामि—त्वं प्रसन्ना भव, अहम् वल्कलजटाधारी वनं गमिष्यामि। हितकारी पितरं, कृतज्ञं राजानं, वृद्धं च आदेशयन्तं कः न विश्वसन् प्रियं तस्य न कुर्यात्? केवलं एकं कारणं, निराधारं चिन्तनं, मम हृदयं दहति—यत् राजा स्वयम् भरतस्याभिषेकं मम न उक्तवान्। अहम् तु स्वयं सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियं धनं, सर्वं अपि भरताय प्रीत्या दास्यामि, अपृच्छतः अपि। किं पुनः, यदा राजा स्वयम् तव प्रियार्थं पितृप्रेरितः प्रतिज्ञां पालयति? अतः त्वं एतं लज्जितं सान्त्वय; किं तु भूमिपतिः किं हेतोः भूमौ दृष्टिं स्थापयन् शनैः अश्रूणि मुञ्चति? शीघ्रगामिभिः तुरगयुक्तैः दूतैः अद्यैव भरतः मातामहगृहात् राजाज्ञया आनयितव्यः। अहम् अपि शीघ्रं दण्डकारण्यम् गमिष्यामि, पितुः आदेशात्, चतुर्दश वर्षाणि तत्र निवत्स्यामि। रामस्य वचनानि श्रुत्वा, कैकेयी प्रहृष्टा अभवत्; तस्य गमनमवधार्य, राघवम् शीघ्रं प्रेषयितुम् प्रोत्साहयत्। 'एवं भवतु'—शीघ्रगामिभिः दूतैः भरतः मातामहगृहात् आनयितव्यः। किं तु, हे राम, त्वम् उत्सुकः सन् विलम्बः न युक्तः इति मे मतिः; अतः त्वम् अद्यैव वनं गच्छ। राजा लज्जया त्वां स्वयम् न भाषते—हे पुरुषश्रेष्ठ, एतत् किंचित् न मन्यस्व; कोपः च त्यज्यताम्। यावत् त्वम् अस्मात् नगरात् वनं न गतः, तावत् पिता न स्नाति न च अश्नाति; अतः त्वम् शीघ्रम् गच्छ। 'हा हन्तेति' श्वसन्, राजा शोकाभिभूतः, मूर्च्छितः सुवर्णभूषिते शय्यायाम् पतितः। रामः कैकेय्या प्रेरितः, राजानं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः शीघ्रं वनं गन्तुं प्रस्थितः। रामः पुनः कैकेयीं उवाच — “न अहम् लाभकामः, हे देवि; अहम् लोके जीवितुं न शक्नोमि। शुद्धधर्मनिष्ठान् मुनिवद् माम् विद्धि। यत् तव प्रियार्थं शक्यं कर्तुं, तत् सर्वं कृतम्, प्राणैरपि। न हि पितृसेवा तद्वाक्यपरिपालनात् धर्मः अन्यः अस्ति। पितरि अनुक्ते अपि, तव वचनेन अहम् अत्र एकाकी चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसे, यतः, स्वामिनी सती, मम विषये राजानं प्रति उक्तवती। यदा मातरं प्रणम्य, सीतां च सान्त्वयित्वा, अहम् अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं यथोचितं सेवेत; त्वं अपि तथा आचर—एष धर्मः सनातनः।" रामस्य वचनानि श्रुत्वा, पिता शोकात् विवर्णः, वाक्यं वदितुं असमर्थः, उग्रं रुदितुम् आरब्धवान्। तदा रामः, तेजस्वी, मूर्च्छितस्य पितुः पादौ प्रणम्य, तस्यापि दुष्टायाः कैकेय्याः पादौ प्रणम्य, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, रामः अन्तःपुरात् निर्गत्य स्वमित्राणि अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णलोचनः, रोषेण दीप्तः, तं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रामः, अभिषेकाय समुपकल्पितानि पात्राणि प्रदक्षिणीकृत्य, दृष्टिं तेषु न अपसारयन् शनैः प्रस्थितः। राज्यहानिः तस्य महत् तेजः न हर्तुं अशक्नोत्; स सर्वेषां प्रियः, शीतांशोः कलायाः क्षये अपि शोभा यथा न नश्यति। स वनगमनाय भूमिं परित्यक्तुं मनसि कृत्वा अपि, तस्य चित्ते विकारः न दृश्यते, स इव लोकातीतः। शुभधवलच्छत्रं, सुसज्जितवेत्रयुग्मं, स्वजनं, रथं, नगरजनं, ग्रामजनं च विसर्ज्य, सः शोकं मनसि गूढ्वा, इन्द्रियाणि निगृह्य, आत्मवान्, मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तां अप्रियं वार्तां दातुम्।