कैकयी रामं प्रति एवमुवाच— "भरतः अभिषिक्तः भवतु; एष अभिषेकः, राघव, सर्वथा तव निमित्तमेव राज्ञा व्यवस्थितः। त्वं तु एतं अभिषेकं परित्यज्य, द्वौ सप्तकौ वर्षयोः दण्डकारण्ये जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः, विविधरत्नसमाकीर्णां, अश्वरथसंकुलां पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात् राजा, करुणया परिप्लुतः, शोकविक्लवमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः, राघुनन्दन, राज्ञः आदेशं कुरु; त्वं स्वसत्येन, राम, नरपतिं त्रातुमर्हसि।" एवमक्रूराणि वचनानि भाषमाणा अपि, रामः दुःखेन न सम्प्राप्यते; स महात्मा केवलं विकम्पितः, राजा तु पुत्रशोकात् पीडितः। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः प्रवक्ष्यते। तदा रामः, तस्याः तु अप्रिये मृत्युना तुल्ये आदेशे श्रुते, न चचाल; सः कैकेयीं प्रत्युवाच— "एवं अस्तु; अहम् इहतः वनं गमिष्यामि, जटाचीरधारी तत्र वत्स्यामि, राज्ञः प्रतिज्ञां पालयन्। केवलं जानितुमिच्छामि— किं कारणम्, बलवान् रिपुनाशनः राजा यथापूर्वं माम् नाभिनन्दति? हे महाराज्ञि, मा रोषं कृथाः; अहम् इह तव पुरतः वदामि— अहम् आनन्देन वनं गमिष्यामि, चीरजटाधारी। हितैषिणः पितुः, कृतज्ञस्य राज्ञः, आदेशे स्थितस्य, अहम् किं न विश्वस्यान्यत् प्रियं करिष्यामि? केवलं एकं चिन्तनं, निराधारं, मम हृदयं दहति— यत् राजा स्वयम् भरतस्याभिषेकं मां न उक्तवान्। यः अहम्, सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियं धनं, सर्वं अपि भरताय स्वयम् अनायासेन ददामि। किं पुनः, यदा राजा स्वयम् पितृप्रेरितः, तवाभिलषितार्थसिद्धये प्रतिज्ञां पालयति? अतः, त्वं राजानं सान्त्वय, परन्तु किमर्थं भूमिपतिः, भूमौ दृष्टिं स्थापयन्, शनैः अश्रूणि मुञ्चति? शीघ्रगामिभिः अश्वैः युक्ताः दूताः अद्यैव भरतं मातुलकुलात् आनयन्तु, राज्ञः आज्ञया। अहम् अपि शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, विहाय संदेहं, पितुः आज्ञया तत्र चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, कैकेयी प्रहृष्टा अभवत्; तस्य निर्गमनं निश्चित्य, सा राघवं शीघ्रं गन्तुम् उपप्रेरयत्। "एवं भवतु— शीघ्रगामिभिः अश्वैः युक्ताः दूताः भरतं मातुलकुलात् आनयन्तु। अहम् तु मन्ये, यदा त्वं गन्तुम् उत्सुकः, विलम्बः न युक्तः; अतः त्वं अद्यैव वनं गच्छ। यत् राजा लज्जया स्वयम् त्वां न भाषते, पुरुषर्षभ, तद् किंचित् न मन्यस्व; कोपं परित्यज। यावत् त्वं नगरात् वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति, न भोज्यते; अतः त्वं शीघ्रं गच्छ।" इत्युक्त्वा, राजा "हन्त हन्त" इति श्वसन्, शोकात् मूर्चितः, सुवर्णभूषिते शय्यायां पतितः। कैकेय्या प्रेरितः रामः राजानं उत्थाप्य, अश्व इव ताडितः, वनगमनाय शीघ्रं व्यगच्छत्। "नाहम् अर्थकामः, देवी; अहम् लोके जीवितुं न उत्सहामि। मां मुनिवत् शुद्धधर्मनिष्ठं विद्धि। यत् तव प्रियार्थं कर्तुं शक्यम्, तत् सर्वं कृतम्, प्राणैरपि। न हि धर्मः पितुः सेवा तस्य आज्ञापालनात् परः अस्ति। यद्यपि मया न उक्तम्, तव वचनेन अहम् एकाकी चतुर्दश वर्षाणि अत्र वने वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वया मयि गुणा न अपेक्षिताः, यः त्वं स्वयम् मम विषये राजानं प्रति उक्तवती। यदा मातरं प्रणम्य, सीतां च सान्त्व्य, ततः अद्यैव अहम् दण्डकारण्यम् गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च सेवेत; त्वम् अपि तथा आचर— एष धर्मः सनातनः।" रामस्य वचः श्रुत्वा, पिता शोकात् विवर्णः, वाक्यं वक्तुं अशक्तः, महान् रुदनं चकार। ततः रामः, पितुः पादौ प्रणम्य, अयुक्तायाः कैकेय्याः अपि पादौ स्पृष्ट्वा भूमौ पतितः। तदनन्तरं, पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, अन्तरगृहात् निर्गत्य स्वमित्रान् अपश्यत्। सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, अश्रुपूर्णलोचनः, कोपेन तप्तः, तस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रामः, यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य, शनैः शनैः तस्मात् निर्गतः, तेषु दृष्टिं न अपास्य। राज्यलाभे नष्टे अपि, तस्य महती प्रभा न ह्रासमगच्छत्; सः सर्वैः प्रियः आसीत्, यथा क्षीणशीतांशुः चन्द्रमाः सौम्यतां न जहाति। सः वनगमनाय, भूमिं त्यक्तुम् इच्छन् अपि, मनसि विकारं न प्राप; सः लोकातीत इव आसीत्। शुभ्रछत्रं, सुशोभनचामरौ, निजजनान्, रथं, नागरिकान्, सर्वं त्यक्त्वा, नगरात् निर्गतः।