रामः, सत्यनिष्ठः सरलः च, तत्र कैकेयीं अप्रियम्, अत्यन्तं कठोरं वचनं अप्राप्त्या वदन्तीं शृणोति। सा कैकेयी, रामाय, "पूर्वं सुरासुरयुद्धे महद् युध्यमानस्य ते पितरं रक्ष्यमाणं द्वौ वरौ प्राप्तौ," इत्यादि स्मारयति। तत्रैव, सा नृपतिं याचते—भरतस्याभिषेकं च, रामस्य तु अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च। यदि पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, उत्तम पुरुष, स्वस्य च मानं रक्षितुम्, तर्हि मम वचनानि शृणु। पितुः आज्ञां यथासम्भवम् अनुवर्तस्व; तव दण्डकारण्यप्रवेशः चतुर्दश वर्षाणि नियतः। भरतस्य अभिषेकः अपि, राघव, सर्वथा तव हिताय नृपेन व्यवसितः। अभिषेकं परित्यज्य, द्वौ सप्तवर्षावधीनि दण्डकारण्ये जटाजिनधारी वस। भरतः कोसलानाम् अधिपः भूत्वा, अश्वरत्नसमाकीर्णां भूमिं पालयतु। एतस्मात् कारणात्, राजा दयया आक्रान्तः, दुःखशोकवदनः, तव दर्शनं न शक्नोति। तस्मात् नृपस्य कार्यं कुरु, रघुकुलानन्दन; सत्येन महता नृपतेः उद्धारं कुरु। इत्येवम् कठोरं वचनं वदन्त्या कैकेय्या, रामः शोकं नापतितः; परम् महात्मा किञ्चित् विह्वलः, राजा पुत्रशोकात् व्यथितः। एतस्मिन्नेव सन्दर्भे, वाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकोनविंशतितमः सर्गः आरभ्यते। रामः, तस्य अप्रियं मृत्युसदृशं आदेशं शृण्वन्, न विह्वलः अभवत्, कैकेयीं प्रति उवाच—"एवमस्तु, अहं दण्डकारण्यं गच्छामि, जटाजिनधारी तत्र वसिष्यामि, नृपस्य प्रतिज्ञां रक्षन्। किं तु एकं ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् महाबलः राजा, शत्रुनिग्रहणकर्ता, पूर्ववत् माम् नाभिवादयति?" "मातः, त्वं कुप्य न भूयाः; अहं गच्छामि, त्वं सन्तुष्टा भव, जटाजिनधारी वनं यास्यामि।" "हितकारी वृद्धस्य, कृतज्ञस्य नृपतेः पितुः च आज्ञया, किं न स्वभावेन प्रियं कार्यं करिष्यामि?" "एकमेव मन्ये, यद् हृदयम् दहति—राजा स्वयम् भरतस्याभिषेकं मम न उक्तवान्।" "सर्वं भरताय दद्याम्—सीतां, राज्यं, जीवितम्, प्रियं धनं—अन्येन अपि न याचितम्।" "किं तु राजा स्वयम्, पितुः प्रेरितः, तव प्रियार्थं प्रतिज्ञां रक्षति।" "तस्मात्, एष लज्जितः नृपः, भूमौ दृष्ट्वा, शनैः अश्रूणि मुमोच।" "दूताः शीघ्राश्वैः भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु, नृपस्य आज्ञया।" "अहं शीघ्रं दण्डकारण्यं गच्छामि, चतुर्दश वर्षाणि तत्र वसिष्यामि, यथा पितुः आज्ञा।" रामस्य वचनेन कैकेयी सन्तुष्टा अभवत्; तस्य वनगमनं विश्वस्य, राघवं शीघ्रं प्रेषयितुम् उत्साहयति। "एवमस्तु—दूताः शीघ्राश्वैः भरतं आनयन्तु।" "राम, विलम्बः तव उत्साहे न उचितः; तस्मात् त्वं अद्यैव वनं गच्छ।" "राजा लज्जया स्वयम् तव प्रति न वदति; उत्तम पुरुष, किञ्चित् न मन्यस्व, कोपं परित्यज।" "यावत् त्वं नगरात् वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति, न खादति; तस्मात् शीघ्रं गच्छ।" "राजा, 'हाहा, दुःखमिति' श्वसन्, शोकात् मूर्छितः सुवर्णमण्डिते शय्यायाम् पपात्।" कैकेयी प्रेरितः रामः, नृपं उठाप्य, अश्वः यथा ताडितः, वनगमनाय शीघ्रं उद्युक्तः अभवत्। रामः पुनः कैकेयीं प्रति उवाच—"न अहं लाभकामः, हे देवी; संसारजीवनं न सहनमि; ऋषिवत् शुद्धधर्मनिष्ठः मां जानि।" "यद् यत् तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, सर्वं कृतवान्, प्राणत्यागेन अपि।" "पितृसेवा, तस्य आज्ञा पालनं, धर्मस्य परमं आचरः।" "राजेन न उक्तम् अपि, तव वचनात्, अहं चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि।" "नूनं, कैकेयी, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसि; यद् तव वरिष्ठत्वे अपि, मम विषये नृपं प्रति उक्तवती।" "मातरं अभ्यनुज्ञाय, सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव दण्डकारण्यं गच्छामि।" "भरतः राज्यं पालयतु, पितरं सेवतु; त्वं अपि एवं आचर, एष सनातनः धर्मः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, राजा शोकात् व्याकुलः, वाक्यं न शशाक्, उच्चैः रुदितुम् आरभत। ततः तेजस्वी रामः, मूर्छितस्य पितुः पादयोः, तस्य च कैकेय्याः अपि, प्रणम्य भूमौ पपात्। ततो रामः, पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वं मित्रगणम् अपश्यत्।