रामः तु तदा कैकेयीं प्रत्युवाच—“अहो, लज्जा मम! आर्ये, त्वं मां एवं वक्तुं न युक्ता; यतः अहं पितुः आज्ञया अग्नौ अपि आत्मानं क्षिपेयम्। आचार्य-पितृ-राज्ञां वा हितेषिणां वा आज्ञया विषं वा अपि समुद्रं वा अपि प्रविशेयम्। अतः आर्ये, यद् राजा इच्छति, तत् मे वद; अहं तत्तत् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामः द्विवारं न वदति।” एवं सत्य-सम्पन्नं रामं कैकेयी, यद्यपि तस्य न योग्यं, ततोऽपि कठोरं वचनं अब्रवीत्। सा उवाच—“पूर्वं सुरासुरयुद्धे, महाबले युद्धे, तव पितरं राघव, रक्षितं दृष्ट्वा, तत्रैव सः द्वौ वरौ मया प्राप्तौ। तत्र अहं राज्ञः पुरतः भरतस्याभिषेकं तथा तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं याचितवती। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुमिच्छसि, आत्मानं च पूजयितुमिच्छसि, तर्हि मम वचः शृणु। पितुः प्रतिज्ञां पालय; त्वं चतुर्दश वर्षाणि वनं प्रविश। भरतः अभिषिक्तः भवतु; अयं च अभिषेकः राघव, तव एव कृते राज्ञा कृतः। त्वं एतं अभिषेकं परित्यज्य, द्वौ सप्तकौ वर्षयोः दण्डकारण्ये जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूयात्, रत्नसमृद्धां, अश्व-रथ-संकुलां पृथिवीं पालयतु। एतेन कारणेन राजा, करुणया संविग्नः, शोकविह्वलमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः राज्ञः आज्ञां कुरु, रघुनन्दन; स्वसत्येन नराधिपं त्रातुमर्हसि।” एवं तया कठोरं वचनं उक्तेऽपि, रामः दुःखं न जगाम; स महात्मा केवलं विचकितः बभूव, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः आसीत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। रामः, तस्याः अप्रियं मृत्युतुल्यं वचनं श्रुत्वा, न कम्पितः, कैकेयीं प्रति उवाच—“एवं अस्तु; अहं इतः वनं गच्छामि, जटाचीरधरः तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्। केवलं एतद् ज्ञातुमिच्छामि—किमर्थं बलवान् राजा, शत्रुनिबर्हणः, माम् यथापुरम् नाभिवादयति? आर्ये, त्वं मां न रोषय; अहं पुरतः वदामि—अहं वनं गमिष्यामि, त्वं प्रीतिम् कुरु, जटाचीरधरः भूत्वा। हितकारी वृद्धः, कृतज्ञः राजा, पिता च यदा आज्ञापयति, तदा अहं तेषां प्रियं कर्तुं किमर्थं न विश्वसेयम्? केवलं एकं चिन्तनं, यद् हेतोरहितं, मम हृदयं दहति—राजा स्वयम् मम प्रति भरतस्याभिषेकं न उक्तवान्। अहं तु अनायासेन सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियं धनं, सर्वं भरताय दद्यां, अपि च अनपृष्टः। किम् पुनः, यदा राजा स्वयम्, पितुः प्रेरितः, तव प्रियार्थं प्रतिज्ञां पालयति? अतः एनं शान्तय; किं तु भूमिपः, भूमौ दृष्टिं स्थापयन्, शनैः अश्रूणि मुञ्चति? शीघ्रगामिभिः अश्वैः दूताः अद्यैव राज्ञः आज्ञया भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु। अहं अपि शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, निःसंशयं, चतुर्दश वर्षाणि तत्र पितुः आज्ञया वत्स्यामि।” रामस्य वाक्यम् श्रुत्वा कैकेयी प्रसन्ना बभूव; तस्य गमनं निश्चित्य राघवं शीघ्रं वनगमनाय प्रेरयामास। सा उवाच—“एवं अस्तु, शीघ्रगामिभिः अश्वैः दूताः गच्छन्तु, भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु। किं तु, यदा त्वं उत्सुकः, तदा विलम्बः न युक्तः; अतः त्वं अद्यैव वनं गन्तुमर्हसि। यत् राजा लज्जया स्वयम् न वक्ते, तत् त्वं न मन्यस्व; कोऽपि कोपः नास्तु। यावत् त्वं अयोध्यायाः वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति, न भोज्यं गृह्णाति; अतः त्वं शीघ्रं गच्छ। ‘हा हन्त’ इति श्वसन्, राजा शोकात् मूर्छितः, सुवर्णभूषिते शय्यायाम् पतितः। कैकेय्याः प्रेरितः रामः तं राजानं उत्थापयामास; चोडितः अश्वः इव, वनं गन्तुं शीघ्रं प्रययौ।” रामः पुनः कैकेयीं उवाच—“न अहं लाभकामः, आर्ये; अहं लोके जीवितुं न समर्थः। मां मुनिवत् विशुद्धधर्मनिष्ठं विद्धि। यद् यद् तत्र तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तत् सर्वं मया कृतं, प्राणैः अपि। पितृसेवा च पितुः आज्ञापालनं च धर्मात् अन्यः नास्ति। मया न उक्तेऽपि, तव वचनेन, अहं एषः चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वनं वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसे, यतः त्वं स्वयम् गुरुः सन्ती, राज्ञः समीपे मयि विषये उक्तवती। यदा मातरं प्रणम्य, सीतां च सान्त्वयित्वा, अहं अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं यथोचितं सेवेत; त्वमपि तथा आचर—एष धर्मः सनातनः।” एवं रामः कैकेयीं प्रति सान्त्वपूर्वकं, सत्यनिष्ठया, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्, वनगमनाय उद्यतः बभूव। राजा तु शोकविह्वलः, कैकेयी तस्य दृढनिश्चयेन तुष्टा, अयोध्यायाः जनाः विस्मिताः, रामः धर्ममार्गे स्थितः, भरतः राज्याय आहूतः—एवं तत्र धर्मस्य, सत्यस्य, पितृभक्तेः च अद्भुतः दृश्यः अभवत्।