कैकेय्याः वचनानि श्रुत्वा, रामः दुःखितः सन्, राज्ञः सन्निधौ तां महाराजपत्नीं इदं वाक्यम् उवाच। “हा धिक्! आर्ये, त्वया मम प्रति एवं न वक्तव्यम्। अहम् अपि राज्ञः आज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्। यदि गुरुर्वा पिता वा राजा वा हितैषी वा आज्ञापयेत्, विषं पिबेयम्, अथवा सागरे अपि पतयेयम्। अतः, आर्ये, यत् राज्ञा इच्छ्यते तत् मे कथय; अहम् एव तत् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामः द्विर् न भाषते।” एवं सरलसत्यसंधं रामं प्रति, कैकेयी, अनर्हा अपि, अतिदारुणं वचनम् अब्रवीत्। “पूर्वं, सुरासुरयुद्धे, महाबले, तव पितरं रणे रक्षिता अहम्, तदा तस्य द्वौ वरौ प्राप्तौ। तत्र अहम् राज्ञः समीपे भरतस्याभिषेकं च तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च याचितवती। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मानं च पूजयितुम् इच्छसि, तर्हि मम वचनानि शृणु। पितुः आज्ञां यथा प्रतिज्ञातं पालनियम्—चतुर्दश वर्षाणि त्वं वनं प्रवेष्टव्यः। भरतस्याभिषेकः क्रियताम्; अयं चाभिषेकः, राघव, सर्वथा तव निमित्तं राज्ञा व्यवस्थितः। त्वम् एतं अभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुगौ जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, विविधरत्नसमाकीर्णां, अश्वरथसंकुलां पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात्, राजा करुणया पीडितः, शोकसंतप्तमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। तस्मात्, राघव, राज्ञः आदेशं कुरु; स्वसत्येन, राम, नरपतिं त्रातुमर्हसि।” एवमुक्ता सा कैकेयी दारुणं वचनम् उक्तवती, तत्रापि रामः शोकं न जगाम; स महात्मा केवलं संतप्तः, राजा तु पुत्रशोकात् व्याकुलः आसीत्। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तस्याः दुःखायुष्मतीं आज्ञां श्रुत्वा, रिपून् शत्रून् च नाशयितुं समर्थः रामः न विचलितः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच—“एवं भवतु; अहम् इतः दण्डकारण्यं गच्छामि, जटाचीरधरः तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्। किं तु, एकं ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् बलवान् राजा, रिपून् विजित्य, यथापूर्वं माम् नाभिवादयति? आर्ये, त्वं मयि न रोषं कुरु; मम पुरतः वदामि—गच्छामि, प्रसन्ना भव, वने जटाचीरधरः वत्स्यामि। हितकारी पितरं, कृतज्ञं राजानं, वृद्धजनं च आज्ञापयता, मम प्रियं कर्तुं कः न उत्साहं कुर्यात्? केवलं एकं चिन्तारूपं दुःखं हृदयं दहति—यत् राजा स्वयम् भरतस्याभिषेकं मम न उक्तवान्। सः हि, मम भ्रात्रे भरताय, सीतां राज्यं प्राणान् प्रियं धनं च, नापृष्टः अपि, ददामि। किम् पुनः, यदा राजा स्वयम्, पितुः प्रेरितः, तव प्रियतमेच्छां सन्तुष्ट्य, प्रतिज्ञां पालयति? तस्मात्, आर्ये, एषः लज्जयाऽनन्वागतः; किं तु भूमिपालः किमर्थं भूमौ दृष्टिं स्थापयन् शनैः अश्रूणि मुञ्चति? शीघ्रगामिभिः दूतैः अद्यैव भरतः मातामहगृहात् आनयितव्यः, राज्ञः आज्ञया। अहम् अपि, विलम्बं विना, त्वरया दण्डकारण्यं गमिष्यामि, चतुर्दश वर्षाणि निवत्स्यामि, यथापिता आज्ञापयत्।” रामस्य वचनानि श्रुत्वा, कैकेयी हृष्टा अभवत्; तस्य निर्गमनं निश्चित्य, राघवं शीघ्रं गन्तुम् उद्योजयामास। “एवं भवतु—शीघ्रगामिभिः दूतैः भरतः मातामहगृहात् आनयितव्यः। किं तु, राम, त्वं यदा उत्सुकः, तदा विलम्बः न उचितः; तस्मात् त्वं अद्यैव वनं गन्तुम् अर्हसि। राजा लज्जया त्वां स्वयम् न भाषते—एतत् किंचित् न मन्यस्व, कोऽपि रोषः न भवतु। यावत् त्वं अयोध्यायाः वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति, न च भोजनं करिष्यति; अतः त्वं शीघ्रं गन्तुम् अर्हसि।” राजा “हा हन्तेति” इति दीर्घं निश्वस्य, शोकात् मूर्छितः, सुवर्णशय्यायां पतितः। कैकेय्या प्रेरितः रामः, राजानं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः, वनं गन्तुं त्वरयामास। रामः तदा कैकेयीं उवाच—“नाहं लाभकामः, आर्ये; न च लोके जीवितुं शक्तः। मां मुनिवद् धर्मनिष्ठं विद्धि। यत् तत्र तव प्रियं शक्यम्, तत् सर्वं कृतम्; प्राणैरपि। न हि पितरं सेवितुं तस्य चाज्ञां पालयितुं धर्मात् परं किञ्चिदस्ति। सः मां स्वयम् न उक्तवान् अपि, तव वचनेन अहम् अत्रैकाकी चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वं मयि गुणं न अपेक्षसे, यः त्वं मम विषये, स्वस्मिन् अधिकारिणि, राज्ञः समीपे उक्तवती। यदा मातरं अभ्यनुज्ञाप्य, सीतां च सान्त्वयित्वा, अहम् अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि।” एवं रामः, सत्यनिष्ठः, पितुः प्रतिज्ञां पालयितुम् उद्यतः, कैकेय्याः कठोरवचनानि शान्तया स्वीकृत्य, पितरं प्रणम्य, मातरं च सीतां च सान्त्वयित्वा, वनप्रयाणाय सज्जः अभवत्।