तदा कैकेय्या उक्तं यद् राज्ञा निश्चितं न निवर्तते, तदा अहम् उक्तुम् इच्छामि—राजा स्वयम् त्वां न वक्ष्यति। कैकेय्या एतद् वचनं श्रुत्वा, रामः शोकार्तः स राज्ञ्या समक्षं राज्ञ्यै वाक्यम् अब्रवीत्—"हा धिक्! देवि, त्वया मम प्रति एवं न वक्तव्यम्; अहम् अपि राज्ञः आज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्।" "गुरुणा पित्रा राज्ञा हितेच्छुना वा यद्यपि विषं पातव्यं सागरं वा प्रवेक्तव्यम्, अहम् तद् अचिरात् करिष्यामि। अतः, देवी, यत् राज्ञा अभिलषितम्, तत् मम वद; अहम् प्रतिजाने—रामः द्वितीयं न भाषते।" एवं सत्यविक्रमस्य रामस्य प्रति, कैकेयी, यद्यपि न योग्यं, कठोरं वाक्यं उवाच। सा उवाच—"पूर्वं देवासुरसंग्रामे, राघव, तव पितरं रक्षितं दृष्ट्वा, स राजा महायुद्धे द्वौ वरौ दत्तौ। तत्र मया वरः याचितः—भरतस्याभिषेकः च तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मानं च पूजयितुम् इच्छसि, तर्हि मम वचः शृणु। पितुः आज्ञां पालय—एकचत्वारिंशद् वर्षाणि वनवासः कर्तव्यः। भरतः अभिषिक्तः भवतु; एषः अभिषेकः, राघव, तव एव कृते राज्ञा निश्चितः। त्वं च अभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुग्मं मुनिवद् जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, रथाश्वरत्नसमाकुलां पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात् राजा, करुणया परिप्लुतः, दुःखार्तः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः, रघुनन्दन, राज्ञः आज्ञां कुरु; सत्येन राजानं त्रातुम् अर्हसि।" एवं कठोरं वचनं श्रावयन्त्या अपि कैकेय्याः, रामः शोकं न जगाम; स महात्मा संतप्तः, स राजा पुत्रशोकात् पीडितः। एतस्मिन् काले, श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तदा, तस्याः कैकेय्याः मृत्युसमं दारुणं वचनं श्रुत्वा, रिपूनां निघ्नः रामः न विचलितः सन् कैकेयीं प्रति उवाच—"एवं अस्तु; अहम् अत्रैव वनं गच्छामि, जटाचीरधारी च तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्।" "किन्तु, एकं ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् महाबलः रिपुसूदनः राजा माम् पूर्ववत् नाभिवादयति?" "देवि, मयि अप्रियम् मा कृत्स्नुः; अहम् त्वत् पुरतः वदामि—अहं वनं गच्छामि, त्वं प्रसन्ना भूयाः।" "हितेच्छुना वृद्धेन, कृतज्ञेन राज्ञा पित्रा च आज्ञापितः सन्, किं न कुर्यामि यत् तेषां प्रियम्?" "एकमेव हृदि दहत्यसारं संकल्पम्—राजा स्वयं मम प्रति भरताभिषेकं न उक्तवान्।" "अहं तु, सीतां राज्यं प्राणान् प्रियं धनं च अपि, भरताय अप्रार्थितमपि दद्यां सस्मितः।" "किं पुनः, यदि राजा स्वयम्, पित्रा प्रेरितः, तव प्रियतमेच्छया प्रतिज्ञां पालयति?" "एषा लज्जया, भूमौ दृष्टिं स्थापयन्, राजा शनैः अश्रूणि मुञ्चति; किं कारणम्? एषः भूमिपालः क्लेशं प्राप्नोति।" "त्वरया दूताः शीघ्राश्वैः गच्छन्तु, अद्यैव राज्ञः आज्ञया भरतम् मातुलगृहात् आनयन्तु।" "अहं अपि शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, न चिन्तयन्, चतुर्दश वर्षाणि यथा पितुः आज्ञा तथा वत्स्यामि।" रामस्य वचः श्रुत्वा, कैकेयी तुष्टा अभवत्; तस्य वनगमनं निश्चित्य, राघवम् शीघ्रं गन्तुम् प्रेरयामास। "एवं भवतु—दूताः शीघ्राश्वैः गच्छन्तु, भरतम् मातुलगृहात् आनयन्तु।" "राम, त्वं यदा त्वरेषि, विलम्बः अनुचितः इति मे मन्ये; अतः त्वम् अद्यैव वनं गच्छ।" "राजा लज्जया स्वयम् न वदति—एतत् किंचित् न मन्यस्व; कोपः अपि परित्यज्यताम्।" "यावत् त्वं वनाय न गतः, तावत् तव पिता न स्नाति, न खादति; अतः त्वम् शीघ्रं गच्छ।" "हा हन्त" इति श्वसन्, राजा दुःखेन मूर्च्छितः सन् सुवर्णमय्यां शय्यायाम् पतितः। रामः कैकेय्या प्रेरितः, राजानं उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः, वनगमनाय त्वरेण उद्यतवान्। रामः कैकेयीं प्रति पुनरुवाच—"न अहं लाभकामः, देवि; न अहं जीवितुम् इच्छामि; माम् मुनिवत् शुद्धधर्मनिष्ठम् विद्धि। यत् तत्र त्वां तुष्टुम् शक्यं, तत् सर्वं मया कृतम्, प्राणान् अपि दत्त्वा। पित्रोः सेवा तस्य आज्ञापालनं च धर्मात् परं नास्ति। यद्यपि सः स्वयम् न उक्तवान्, तव वचनेन अहं अत्रैव एकचत्वारिंशद् वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि। नूनम्, कैकेयि, त्वया मयि गुणाः न अपेक्ष्यन्ते; यतः, त्वं स्वयम् मम विषये राज्ञे उक्तवती।