तदा कैकेयी रामं प्रति सान्त्वनं वा असान्त्वनं वा वाक्यं वक्तुं न शक्ता, तस्मात् या राजा मम न उक्तवान्, सा कार्यमेव त्वया कर्तव्या इति सुस्पष्टम् अवदत्। सा च स्मारयामास यत् पूर्वं राजा ताम् अर्चित्वा वरं दत्तवान्, इदानीं तु स राजा तस्मात् वरदानात् इव सामान्यः मनुष्यः खिद्यते। सः जनानाम् अधिपतिः 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय, अद्य तु स्ववचने व्यतिक्रमितुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छन् कश्चन। एष धर्मनिष्ठः विषयः राम, साधुभिः अपि विज्ञायते; अतः, राजा यदि ते कृते क्रुद्धः अपि स्यात्, सत्यं न परित्यजेत्। कैकेयी पुनः पृष्टवती—यदि राजा तुभ्यं यत् हितं वा अहितं वा वदेत्, तत् त्वं सर्वं करिष्यसि वा? यदि एवं, तर्हि अहं सर्वं पुनः वक्ष्यामि। यदि राज्ञः उक्तं त्वयि न निवर्तिष्यते, तर्हि अहं वदामि; यः हि सः तव प्रति स्वयमेव न वक्ष्यति। एतेषु वाक्येषु कैकेय्या उक्तेषु, रामः दुःखेन सम्पीडितः, राज्ञः सन्निधौ तां रानीं प्रत्युवाच। रामः सान्त्वनया अवदत्—"हा धिक्! देवि, मा माम् एवं वद। अहम् अपि राज्ञः आज्ञया अग्नौ आत्मानं प्रक्षिपेयम्। यदि गुरुर्वा पिता वा राजा वा हितकामः वा मां आज्ञापयेत्, विषं पिबेयम्, समुद्रे अपि पतेयम्। अतः, यत् राज्ञः इच्छति, तत् ब्रूहि; अहम् अवश्यम् करिष्यामि, रामः द्विवारं न वदति।" तदा कैकेयी, रामे सत्यपरायणत्वेन युक्ते, तस्यापि न योग्ये, अतीव कठोरं वचनम् अवदत्। सा अवदत्—"पूर्वं सुरासुरयुद्धे, हे राघव, तव पितरं महायुद्धे रक्षित्वा, द्वौ वरौ दत्तौ। तत्र अहम् अस्मात् राज्ञः भरतस्याभिषेकं च तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च याचितवती। यदि त्वं पित्रा कृतं सत्यव्रतं पूरयितुम् इच्छसि, आत्मानं च पूजयितुम् इच्छसि, तर्हि मम वचनानि शृणु। पित्रा प्रतिज्ञातं यत्, तत् कुरु—त्वं चतुर्दशसंवत्सराणि वनं प्रवेष्टव्यः। भरतः चाभिषिक्तः भवतु; अयं चाभिषेकः, हे राघव, तव एव कृते राज्ञा कृतः। त्वं च अभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयोः वल्कलाजिनधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, रत्नसमाकुलां, हयरथनिवृत्तां पृथिवीं पालयतु। एतेन हि राजा, करुणया पूर्णः, शोकविह्वलमुखः च, त्वां द्रष्टुं न शक्तः। अतः, हे रघुनन्दन, राज्ञः आज्ञां कुरु, सत्येन च नृपं त्रातुम् अर्हसि।" एवमपि सा कठोरं वचनं वदन्ती, रामः शोकं न प्रपेदे; स तु महात्मा क्षुब्धः अभवत्, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तदा रामः, तस्याः तद् अमधुरं मृत्युसमं वचनं श्रुत्वा, न चचाल; सः कैकेयीं प्रति उवाच—"एवं अस्तु, इहैव वनं गच्छामि, वल्कलाजिनधारी चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञाम् उपपादयन्।" किन्तु सः पृच्छति—"कस्मात् महाबलः राजा मां पूर्ववत् नाभिनन्दति? देवि, मा मन्युः क्रियताम्; अहम् इहैव त्वत्समीपात् वल्कलाजिनधारी वनं गमिष्यामि। यदि हितकामेन गुरुना, कृतज्ञेन राज्ञा पित्रा वा यत् आज्ञाप्यते, तत् कर्तुं किम् न विश्वसनीयम्? केवलं एकं खिन्नमिव हृदयम् अतीव दहति—यत् राजा स्वयम् भरतस्याभिषेकं न मम निगदितवान्। अहम् तु सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियं धनं, सर्वं अपि भरताय, अनपृष्टः अपि, दातुम् उत्सुकः। किम् पुनः, यदा राजा स्वयम् तव प्रियार्थे पितृणा प्रेरितः प्रतिज्ञाम् पालनाय प्रवृत्तः? अतः, एनं लज्जया न स्वयम् उक्तवान्, त्वं सान्त्वय; किं तु भूमौ दृष्टिं निबध्नन्, शनैः अश्रूणि मुञ्चन् भूमिपालः किमर्थं? राज्ञः आज्ञया शीघ्रगामिभिः दूतैः अद्यैव भरतः मातुलगृहात् आनयितव्यः। अहम् अपि शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, न च विलम्बः, पितुः आज्ञया चतुर्दश वर्षाणि तत्र वत्स्यामि।" रामस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा कैकेयी प्रहृष्टा अभवत्; तस्य वनगमनम् अविश्यन्ती, राघवं शीघ्रं प्रेषयितुम् उद्युक्ता। सा पुनः अवदत्—"एवं भवतु, दूताः शीघ्रगामिनः यान्तु, भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। किं तु, यदा त्वमेव उत्सुकः, विलम्बः न उचितः; तस्मात् त्वं शीघ्रं वनं गच्छ। यत् राजा लज्जया स्वयम् न उक्तवान्, तत् त्वया किम् अपि न मन्यताम्; कोऽपि कोपः अपि परित्यज्यताम्। यावत् त्वं नगरात् वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नातुम् इच्छति, न भोज्यते; अतः त्वम् अविलम्ब्य गच्छ।" एवं सः राजा 'हा हन्त' इति दीर्घं निश्वस्य, शोकात् संतप्तः, सुवर्णभूषिते शय्यायाम् उपाविश्य मूर्च्छितः पतितः। रामः कैकेय्या प्रेरितः, राजानम् उत्थाप्य, अश्वः इव ताडितः शीघ्रं वनगमनाय उद्युक्तः अभवत्।