रामः कैकेयीं समुपसृत्य सान्त्वपूर्वकं पप्रच्छ—“मम पिता कदाचित् गर्वात् किम् वा क्रोधात् त्वां प्रति कटुवचनं किञ्चिदुक्तवान् येन तस्य मनः क्लेशमवाप?” एवमुक्ता महात्मना राघवेण कैकेयी न लज्जां न च भीतिम् आपद्य, स्वहितार्थिनी, निर्भयम् इदं वचनमुवाच—“राम, न राजा क्रुद्धः, नापि तस्य काचिदपद् घटिता; किं तु त्वत्तो भीतः स्वचित्तस्थितं न प्रकाशयति। न स त्वां प्रति प्रियं वा अप्रियं वा वक्तुम् उत्सहते; अतः यत् स मम न उक्तवान्, तत् त्वया नूनम् अवश्यं कर्तव्यम्। पूर्वं स मां पूजयित्वा वरं दत्तवान्; अधुना तु राजा तदनुशयन् इव सामान्यः पुरुषः सन्तप्यते। ‘वरं दास्यामि’ इति प्रतिज्ञाय प्रजापतिः अधुना तस्मात् प्रतिज्ञातः प्रत्यावर्तितुमिच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुम् स्थापयितुम् इच्छन् कश्चन। एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, सतां च विज्ञातः; अतः राजा, यदि तव कृते क्रुद्धोऽपि स्यात्, सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा त्वां प्रति हितं वा अहितं वा वदेत्, सर्वं त्वया कर्तव्यम्? यदि एवं, पुनरपि सर्वं वक्ष्यामि। यदि यत् राजा उक्तवान् तव प्रति न प्रतिहन्यते, तर्हि वक्ष्यामि; स हि त्वं प्रति स्वयम् न वक्ष्यति। एवं कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा रामः दुःखितः सन् तां राज्ञीं राज्ञः सन्निधौ प्रत्युवाच—‘हा धिक्! देवी, त्वं मां प्रति एवं न वक्तुमर्हसि; अहम् अपि राज्ञः आदेशेन अग्नौ अपि प्रविशेयम्। मम गुरोः, पितुः, राज्ञः, हितैषिणः वा आज्ञया विषम् अपि पिबेयम्, समुद्रे अपि प्रपतेयम्। अतः, देवी, यत् राजा इच्छति, तत् मम निगद; अहम् एव तत् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामस्य वचनं द्वितीयं न भवति।’ एवं सम्यक् सत्त्वसंपन्नाय सत्यप्रियाय च रामाय कैकेयी, यद्यपि न योग्य, अतीव कटुवचनानि अब्रवीत्। सा उवाच—“पूर्वम् अमरासुरयुद्धे, हे राघव, तव पितरं रक्षितुं रणे आहतस्य द्वौ वरौ प्रदत्तौ। तत्राहम् अभ्यर्थयम्—भरतस्याभिषेकं, तव च अद्यैव दण्डकारण्यगमनम्। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुमिच्छसि, आत्मानं च पूजयितुम्, तर्हि मम वचनं शृणु। पितुः प्रतिज्ञां पालय—त्वं चतुर्दशवर्षाणि वनं प्रविश। भरतः चाभिषिच्यतां; एष अभिषेकः, हे राघव, तव कृते एव राज्ञा विनिर्मितः। त्वम् एतं अभिषेकं त्यक्त्वा, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुगौ जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, रत्नैः समृद्धां, अश्वरथसमाकीर्णां पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात् राजा, करुणया परिप्लुतः, दुःखशोकाभिभूतमुखः, त्वां निरीक्षितुं न शक्नोति। अतः, हे रघुनन्दन, राज्ञः आदेशं कुरु; स्वसत्येन, हे राम, नरपतिं त्रातुमर्हसि।” एवं तस्याः कठोराणि वचनानि श्रुत्वा अपि, रामः शोकं न जगाम; स तु महात्मा मनसि क्लेशमविन्दत्, राजा च पुत्रशोकात् संतप्यमानः। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्ग आरभ्यते। तत्र रामः, तस्याः अप्रियं मृत्युतुल्यं वचनं श्रुत्वा, न विचलितः, कैकेयीं प्रत्युवाच—“एवं भवतु; अहम् इतः दण्डकारण्यं गमिष्यामि, जटाचीरधरः तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पालयन्। एकं तु ज्ञातुमिच्छामि—कस्मात् बलवान् राजा, रिपुं जयन्, मां यथापूर्वं नाभिवादयति? देवी, त्वं मा मन्युः कुरुष्व; अहम् अग्रतः वदामि—वनं गमिष्यामि, त्वं सन्तुष्टा भव, जटाचीरधारी सन्। यदा हितैषिणा, कृतज्ञेन, पित्रा राज्ञा वा आदेशः दीयते, तदा किं न कृत्स्नया श्रद्धया तेषां प्रियं न करिष्यामि? एकं तु निरर्थकं चिन्तनं हृदयं दहति—राजा स्वयम् मम प्रति भरताभिषेकं न उक्तवान्। अहम् अनायासेन एव सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियं धनं, सर्वं भरताय दद्यां, यदि स मां नापि याचेत्। किं पुनर्यदा राजा स्वयम्, पित्रा प्रेरितः, तव प्रियार्थं प्रतिज्ञां पालयति? अतः एषा सान्त्व्या; किं तु राजा भूमिपतिः, भूमौ दृष्टिं स्थापयन्, शनैः अश्रूणि मुञ्चति? श्वशुरगृहात् भरतं शीघ्रश्वैराश्वैः दूताः अद्यैव आनयन्तु, राज्ञः आज्ञया। अहं शीघ्रं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, निःशङ्कः, चतुर्दशवर्षाणि तत्र वत्स्यामि, यथा पितुः आज्ञा। एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा, तस्य गमनमवधार्य, राघवं शीघ्रगमनाय प्रेरयामास। ‘एवं भवतु—शीघ्रश्वदूताः गच्छन्तु, भरतं मातामहगृहात् आनयन्तु।’ ‘राम, त्वं यदा उत्सुकः, तदा विलम्बः न उचितः; अतः त्वं शीघ्रं वनं गच्छ।’ ‘राजा लज्जया स्वयम् त्वां न भाषते—हे पुरुषर्षभ, एतत् किंचित् न मन्यसे; कश्चित् कोऽपि कोपः अपि परित्यज्यताम्।’ एवं तयोः संवादोऽभवत्, रामश्च सत्यप्रतिज्ञः, धर्मनिष्ठः, पितुः वचनं शिरसा स्वीकृत्य वनगमनाय उद्यतः अभवत्।