राजा दशरथः यज्ञस्य विधिवत् सम्पादनस्य महत्त्वं सुस्पष्टं बुभूषन् मनसि चिन्तयामास। यदि यज्ञः विधिविपर्ययेण क्रियते, तदा यजमानः त्वरितं विनश्यति इति सः अवगच्छन्, सर्वं यज्ञकर्म विधिपूर्वकं समाप्येत् इति निश्चित्य, तदर्थं योग्यैः मन्त्रिभिः सर्वव्यवस्था क्रियताम् इत्याज्ञापयत्। तस्य आज्ञां श्रुत्वा, सम्मानिताः मन्त्रिणः सर्वे, "एवं भवतु" इति प्रत्युवाचुः। ततः, पूर्ववत् राज्ञः वचनं श्रुत्वा, धर्मविदः द्विजातयः तं नृपं उत्साहयन्तः, तस्य अनुरूपं प्रोत्साहनं ददुः। अनुमतिं लब्ध्वा, ब्राह्मणाः यथागतं निर्गताः; तान् विसर्ज्य, राजा मन्त्रिभिः समागम्य, "यज्ञः यथाशास्त्रं, यथायाज्ञिकैः उपदेशितम्, सम्पाद्यताम्" इति समस्तमन्त्रिभ्यः उक्तवान्। तान् विसर्ज्य, बुद्धिमान् राजा स्वगृहं प्रविष्टः; ततः प्रियायाः पत्न्यः समीपं गच्छन्, तासां हृदयप्रियः राजा ताः अभ्यधावत्। सः, "संस्कारव्रतम् आचरन्तु; अहं पुत्रार्थं यज्ञं करिष्यामि" इति सानन्दं वचनं उक्त्वा, तासां स्त्रियः मुखानि शिशिरान्ते पद्मानि इव शोभन्ते स्म। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे नवमः सर्गः श्रूयताम्। एकान्ते एषां वार्तां श्रुत्वा, सारथिः राज्ञे उक्तवान्—"यद् पुरातनं घटितं, तद् अहम् वृद्धकथायाः श्रुत्वा कथयामि।" "याज्ञिकैः उपदिष्टं यद् आख्यानं, तत् पूर्वं श्रुतवान् अस्मि; महात्मा सनत्कुमारः एकदा एतत् आख्यानम् उक्तवान्।" "ऋषीणां सन्निधौ, तव पुत्रागमनं विषये, कश्यपस्य पुत्रः विभाण्डकः अस्ति इति उक्तम्।" "तस्य पुत्रः ऋष्यशृङ्गः नाम्ना प्रसिद्धः भविष्यति; सः सदा वनमध्ये वर्धमानः, तत्रैव ऋषिः जीवनम् आचरिष्यति।" "सः ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्यं न जानाति; सदा पितरं अनुसरन्, द्विविधं ब्रह्मचर्यव्रतं पालनं करिष्यति।" "एतत् सर्वे जनाः जानन्ति, ब्राह्मणैः सदा कथ्यते; सः एवं जीवनम् आचरन्, नियतकालः आगतः।" "तस्मिन्नेव काले, अग्निसेवनायां तं पितरं च सेवमानः, बलवान् रोमपदः प्रसिद्धः अभवत्।" "अङ्गदेशे जनसमाजे विख्यातः महाबलः राजा रोमपदः उत्पन्नः; तस्य अपराधेन घोरं दुःस्वप्नं अभवत्।" सः राजा ब्राह्मणान् आह्वयित्वा, "यूयं शास्त्रज्ञाः, लोकाचारं च जानथ; मम अपकृत्ये यद् विधेयम्, प्रायश्चित्तं च, तद् उपदिशन्तु" इति उक्तवान्। ततः, वेदविदः ब्राह्मणाः, "राजन्, विभाण्डकस्य पुत्रः ऋष्यशृङ्गः सर्वथा आनय्यताम्" इति प्रत्युवाचुः। तं विभाण्डकपुत्रं ऋष्यशृङ्गं विधिवत् सत्कारं कृत्वा, तस्य विवाहं शान्तया सह सम्पाद्यताम् इति मन्त्रयन्ति। तेषां वचनं श्रुत्वा, राजा चिन्तायुक्तः अभवत्—कथं सः महातपस्वी आनय्येत इति। मन्त्रिभिः सह विचार्य, सः राजा, पुरोहितं मन्त्रिणः च सन्मान्य, तान् प्रेषयामास। तु राजाज्ञां श्रुत्वा, ते जनाः कष्टं अनुभवन्, शिरः झुकित्वा, तं ऋषिं गन्तुं न उत्सुकाः, राजानं निवारयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति। पुनः, विचार्य, ते राज्ञे उक्तवन्तः—"वयं तं ऋषिं आनयिष्यामः; अत्र दोषः न भविष्यति।" एवं अङ्गराजेन, ऋष्यशृङ्गः, विभाण्डकस्य पुत्रः, गणिकाभिः आनितः; ततः वर्षा अभवत्, शान्ता तस्मै दत्ता। ऋष्यशृङ्गः तव जामाता अभवत्, पुत्रान् दास्यति; एतावत् सनत्कुमारस्य वचनं मया उक्तम्। तदनन्तरं, प्रसन्नः दशरथः सुमन्त्रं प्रत्युवाच—"कथं ऋष्यशृङ्गः आनितः, तद् विस्तरेण कथय।" इदानीं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे दशमः सर्गः श्रूयताम्। ततः राज्ञः प्रेरणया, सुमन्त्रः मन्त्रिभिः सह उक्तवान्—"शृणु, यथा ऋष्यशृङ्गः अत्र आनितः, तद् विस्तरेण कथयामि।" रोमपदः मन्त्रिभिः पुरोहितेन च सह उक्तवान्—"सुरक्षितं, दोषरहितं उपायं चिन्तितम्।" ऋष्यशृङ्गः, वनमध्ये निवसन्, तपः स्वाध्यायनिष्ठः, स्त्रीभिः, विषयैः, सुखैः च अनभिज्ञः। विषयैः रमणीयैः, मनोहरैः, यैः मनुष्याणां मनः विक्षिप्यते, तं शीघ्रं नगरे आनयिष्यामः; इति निश्चितम्। सुशोभिताः गणिकाः, भूषणैः अलङ्कृताः, तत्र गच्छन्तु; बहुविधैः उपायैः तं आनयिष्यन्ति, सत्कारं कृत्वा। एतत् श्रुत्वा, राजा पुरोहितं प्रत्युवाच—"एवं भवतु"। पुरोहितः मन्त्रिणः च तदनुसारं कार्यं कृतवन्तः। ततः गणिकाः वनं प्रविश्य, ऋष्यशृङ्गस्य आश्रमं समीपं गत्वा, तं द्रष्टुम् प्रयत्नं कृतवन्तः। सः ऋष्यशृङ्गः, यः सदा आश्रमे निवसन्, पितरं सन्तुष्टः, आश्रमतः दूरं न गच्छति। जन्मतः सः तपस्वी न कञ्चन स्त्रीं, न पुरुषं, न नगरेण राज्येन वा अन्यं जनं दृष्टवान्। ताः स्त्रियः, विविधवस्त्रैः अलङ्कृताः, मधुरगानैः, ऋष्यशृङ्गस्य समीपं गत्वा, सर्वाः तं संबोधितवन्तः। "कः त्वं ब्राह्मण? किम् अत्र करोति? ज्ञातुम् इच्छामः। एकाकी, अयं भयानकः निर्जनः वनः—किमर्थम् विचरति?" इति पृष्टवन्तः। ताः स्त्रियः, याः पूर्वं न दृष्टाः, मनोहराः, तस्य मनः वनमध्ये आकृष्य, तं पितरं विषये कथयितुं निश्चितवन्तः। एवं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एषा कथा प्रवहति।