रामः तु तत्र स्थित्वा स्वस्यैव जन्मस्थानं पश्यन्, चिन्तयामास यथा यः आत्मनः प्रादुर्भावस्य कारणं दृश्यते, तस्य देवस्य वचनं किमर्थं न कुर्यात्। ततः रामः कैकेयीमिदम् अपृच्छत् — "कच्चित् मम पितरौ अहङ्कारवशात् वा कोपेन वा किञ्चिद् अशुभं वाक्यं त्वयि न उक्तवन्तौ, येन तस्य मनः विक्षिप्तम् अभूत्?" एवमुक्तः स महात्मा राघवः, तदा कैकेयी निर्लज्जया धैर्येण च स्वार्थाय वचनमब्रवीत् — "राम, राजा न कोपितः, नापि तस्य किञ्चिद् अनिष्टं जातम्; केवलं तव भीतया, स्वमन्तरं न प्रकाशयति। न स त्वां प्रति सुखदुःखयोः वाक्ये वक्तुम् उत्सहते; अतः स यत् मम न उक्तवान्, तत् त्वया कर्तव्यम्। पूर्वं हि स मां सत्कृत्य वरं दत्तवान्; इदानीं राजा तस्मिन् वरदाने दुःखितः, यथा सामान्यः जनः स्यात्।" "सर्वजनाधिपः स राजा 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय, इदानीं प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छेत्। एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, सद्भिरपि विज्ञायते; अतः राजा यदि तव कृते कोपितः अपि स्यात्, सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा तुभ्यं हितं वा अहितं वा ब्रूयात्, तत् त्वया कर्तव्यम्? यदि तथा, अहं सर्वं पुनः वदामि। यदि राज्ञः वचनं त्वया न प्रत्याख्यातव्यम्, तर्हि वदामि; स हि स्वयं तुभ्यं न वक्ष्यति।" एवं कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः दुःखितः सतीं तां महाराजपत्नीं राज्ञः सन्निधौ इदं वाक्यमुवाच — "हा, धिक्! त्वं मां प्रति एवं न वक्तव्या; अहं पितुराज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्। यदि गुरुर्वा पिता वा राजा वा हितैषी वा मां आदेशयेत्, विषं पिबेयम्, सागरे अपि पतेयम्। अतः, देवी, यद् राज्ञः इच्छितं, तत् वद; अहं प्रतिजाने — रामः द्वितीयं न भाषते।" रामस्यैवं सत्त्वसंपन्नस्य सत्यवदिनः वचः श्रुत्वा, कैकेयी तु अनर्हा सती, अतिदारुणानि वचनानि अब्रवीत् — "पूर्वं सुरासुरयुद्धे, राघव, तव पितरं रक्षितवत्याः मया, स राजा रणमध्येषु आहतः सन् द्वौ वरौ दत्तः। तत्राहं राजा प्रति भरतस्याभिषेकं तव च अद्यैव दण्डकवनगमनं याचितवती। यदि त्वं पित्रा कृतां सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मानं च पूजयसि, तर्हि मम वचनं शृणु।" "पितुः प्रतिज्ञां पालय; तव चतुर्दश संवत्सराणि वनवासः अनिवार्यः। भरतः तु अभिषिक्तः भवतु; एषोऽयं तव कृते राज्ञा सम्यक् विनियुक्तः। त्वं अभिषेकं परित्यज्य, द्वौ सप्तकौ संवत्सरौ दण्डकारण्ये जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपतिः भूत्वा, रथाश्वसंपन्नां रत्नवतीं पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात् राजा करुणया परिप्लुतः, शोकविह्वलमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः, रघुनन्दन, राज्ञः आदेशं कुरु; तव सत्येन नरपतिं त्रातुम् अर्हसि।" एवमपि तया कठोरं वचनम् उक्तं, रामः शोकमपि न प्रपेदे; किं तु महात्मा सः विचिन्तयन् स्थितः, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः आसीत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः प्रचक्ष्यते। तत्र, रामः तु तस्याः मृत्युसमं दुःखकरं वचनं श्रुत्वा अपि, न चचाल; कैकेयीमिदम् उवाच — "एवं भवतु; अहं वनं गच्छामि, जटाचीरधारी तत्र वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पूरयन्। किं तु ज्ञातुम् इच्छामि — किमर्थं महाबलः स राजा, शत्रुनिघ्नः, पूर्ववत् मां नाभिनन्दति?" "देवि, त्वं कुप्य न; अहं त्वाम् अग्रे वदामि — अहं वनं गमिष्यामि, त्वं तुष्टा भव, जटाचीरधारी। यदा वृद्धः, उपकारकः, कृतज्ञः पिता राजा मां आदेशयति, तदा अहं किं न कुर्याम्? केवलं हृदि एकं दुःखमस्ति — राजा स्वयं मम भरताभिषेकं न उक्तवान्। सीतां राज्यं प्राणान् प्रियं धनं सर्वं भरताय अदाय, याच्यमपि, दास्यामि। किमुत राजा स्वयम् आदेशयन्, पितुरर्थे सत्यं रक्षन्, तव प्रियार्थं।" "एषा लज्जाशीलः राजा किं दुःखेन भूमौ विलोकयन् शनैः अश्रूणि विसृजति? त्वं शीघ्रगामिभिः दूतैः अद्यैव भरतं मातुलकुलात् आनयतु। अहं अपि शीघ्रं दण्डकारण्यम् गमिष्यामि, चतुर्दशवर्षाणि तत्र वत्स्यामि, यथा पितुः आज्ञा।" रामस्यैवं वचः श्रुत्वा, कैकेयी हृष्टा अभवत्; तस्य वनगमनं विश्वस्य, राघवम् शीघ्रं प्रेषयितुम् उत्सृज्य उवाच — "एवं क्रियताम् — दूताः शीघ्राश्वैः गत्वा भरतं मातुलकुलात् आनयन्तु। किं तु, राम, यदा त्वं शीघ्रगमनाय उत्सुकः, विलम्बः न युक्तः; अतः त्वं अद्यैव वनं गच्छ।" एवं तत्र रामः कैकेय्याः वचनानुसारम्, पितुः प्रतिज्ञां पूरयितुम्, भरतस्याभिषेकं च स्वयम् परित्यज्य, वनगमनाय निश्चितवः।