रामः तदा कैकेयीं समीपस्थितां दृष्ट्वा विनयपूर्वकं वचनं प्राह। यदि अहं महात्मनं राजानं कुपितं कुर्याम् अथवा पितुः आज्ञां न पालनियम्, तदा तस्य क्रोधे क्षणमपि जीवितुं न इच्छेयम्। यत्र जनः स्वस्यैव कारणं प्रत्यक्षं पश्यति, तत्र सः तस्य प्रत्यक्षस्य देवतायाः इच्छानुसारं न आचरितुं कथं शक्नुयात्? पुनः रामः कैकेयीं प्रष्टवान्—"मम पितरः स्वयम् गर्वात् वा क्रोधात् वा किञ्चित् दुष्टं वचनं तव प्रति उक्तवान्, येन तस्य मनः विकृतम् अभवत्?" एवं महात्मना राघवेण उक्ते, कैकेयी निर्लज्जा, आत्महिताय साहसं कृत्वा, वचनं प्राह। "राम, राजा न कुपितः, न च तस्य किञ्चित् अनिष्टं जातम्; किन्तु तव भीत्या सः स्वस्य मनःस्थितिं व्यक्तुं न शक्नोति। सः तव प्रति न सुखं न दुःखं वचनं वक्तुं समर्थः; अतः यत् मम न उक्तं, तत् त्वया कर्तव्यम्। पूर्वं सः मम पूजार्थं वरं दत्तवान्; अधुना राजा तं वरं दत्त्वा साधारणः इव तस्य विषादं अनुभवति। ‘वरं दास्यामि’ इति प्रतिज्ञाय, लोकनाथः अधुना तं प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुं यत्नं कुर्वन्। एष धर्मे स्थितम्, राम, सत्पुरुषैः अपि ज्ञातम्; अतः राजा यदि तव कारणात् कुपितः अपि स्यात्, सत्यं न त्यक्तव्यम्। यदि राजा तव प्रति हितं वा अहितं वा वदति, तदा त्वं सर्वं करिष्यसि? यदि एवं, तदा पुनः सर्वं वक्ष्यामि। यदि यत् राजा उक्तवान् तत् त्वया न निवार्यते, तदा अहं वदामि; सः स्वयम् तव प्रति न वदिष्यति।" एवं कैकेयीया उक्तं श्रुत्वा, रामः विषण्णः, तां रानीं राज्ञः उपस्थितौ सम्बोधितवान्। "हा धिक्! देवी, माम् एवं न वक्तव्या; राज्ञः आज्ञया अग्निम् अपि प्रविशेयम्। गुरुणा, पित्रा, राज्ञा, हितैषिणा वा आज्ञापितः, विषं पिबेयम्, समुद्रं प्लवेयम्। अतः, देवी, यत् राजा इच्छति, तत् वद; अहं तव प्रतिज्ञां करिष्यामि—रामः द्विवारं न वदति।" तत् रामाय सत्यनिष्ठाय, कैकेयी, अनर्हा अपि, तीक्ष्णं वचनं उवाच। "पूर्वं सुरासुरयुद्धे, हे राघव, तव पितरं रक्षितम्, तदा सः महायुद्धे क्षतः सन्, द्वौ वरौ दत्तवान्। तत्र अहं राज्ञः प्रति भरतस्य अभिषेकं, तव अद्यैव दण्डकवनगमनं च याचितवती। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, नरश्रेष्ठ, आत्मनं च पूजयितुम्, तदा मम वचनं शृणु। पितुः प्रतिज्ञां पूर्णय; तव वचनानुसारं, त्वं चतुर्दशवर्षं वनं प्रविश। भरतस्य अभिषेकः क्रियताम्; एष अभिषेकः, हे राघव, सर्वथा तव कृते राज्ञा व्यवसितः। अभिषेकं त्यक्त्वा, दण्डकवनं गच्छ, सप्त सप्त वर्षयोः काष्ठचीरधारी जटिलः भव। भरतः कोसलाधिपः, रत्नैः पूर्णां, अश्वरथैः आकुलां भूमिं शासनं कुर्यात्। एतेन कारणेन, राजा दया-संतप्तः, शोकवदनः, तव प्रति दृष्टिं कर्तुं असमर्थः। राज्ञः आदेशं कुरु, रघुप्रिये; तव सत्येन, राम, नरपतिं उद्धर।" एवं तीक्ष्णं वचनं प्रपठति कैकेयी, रामः शोकं न प्रपत्तवान्; महात्मा तु विषण्णः, राजा पुत्रशोकात् संतप्तः अभवत्। एतत् श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। रामः, तस्य दुःखदं मृत्युसदृशं आदेशं श्रुत्वा, न व्यथितः, कैकेयीं प्रति उवाच—"एवमस्तु; अत्रतस्तु वनं गच्छामि, जटाचीरधारी तत्र वसिष्यामि, राज्ञः प्रतिज्ञां पालयन्। किन्तु एकं ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् महाबलः राजा, शत्रुनिग्रहः, पूर्ववत् माम् न अभिवादयति?" "देवि, त्वं कुप्य न कुरु; मम वचनं शृणु—वनं गच्छामि, त्वं हृष्टा भव, काष्ठचीरधारी जटिलः। हितैषिणा वृद्धेन, कृतज्ञेन राज्ञा, पित्रा च आज्ञापितः, किं न मम प्रियं तेषां कार्यं विश्वासेन कुर्याम्?" "एकं तु कारणं मनसि दह्यते—राजा स्वयम् मम प्रति भरतस्य अभिषेकं न उक्तवान्। यतः, सीतां, राज्यं, जीवितं, प्रियं धनं, सर्वं भरताय अनापृष्टं दातुम् इच्छेयम्। किं तु, यदा राजा स्वयम्, पित्रा प्रेरितः, तव प्रियार्थं प्रतिज्ञां पालयति?" "अतः, एतां लज्जितां सान्त्वय; परं भूमिपतिः, भूमिं निरीक्ष्य, शनैः अश्रूणि मुञ्चति, किम्?" "दूताः शीघ्राश्वैः यान्तु, अद्यैव भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु, राज्ञः आदेशात्। अहं शीघ्रं दण्डकवनं गच्छामि, न विलम्बं करिष्यामि, चतुर्दशवर्षं तत्र वसिष्यामि, यथा पितुः आज्ञा।" रामस्य वचनं श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा अभवत्; तस्य वनगमनं विश्वास्य, राघवं शीघ्रं गन्तुं प्रेरयति। "एवमस्तु—दूताः शीघ्राश्वैः यान्तु, भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु।" एवं रामः कैकेयीं प्रति धर्मयुक्तं, सत्यनिष्ठं, विनयपूर्णं वचनं प्राह, तस्य पितुः प्रतिज्ञां पूर्णयितुं सज्जः अभवत्।