रामः शोकसन्तप्तः, दुःखेन विवर्णमुखः, कैकेयीं प्रणम्य इदं मधुरं वचनमुवाच—"कच्चिन्न मया किञ्चिदज्ञानतः कृतं पापं यत्पितरः मयि कुपितः। यदस्ति तन्मे निवेदय, तं च समाश्वासय। सः पितरः येन सदा मयि स्नेहयुक्तः, किमर्थं अद्य दुःखार्तः, मुखमपि दुःखेन परिवर्त्य, मया सह न भाषते? कच्चिन्न तस्य न शारीरं न मानसिकं दुःखं किञ्चिदस्ति; हि सुखं सुलभं न भवति, दुःखं वा चिन्ता च कदाचिदुपजायते। कच्चिन्न भरतः प्रियदर्शनः, शत्रुघ्नो वा बलवान्, अथवा मम मातरः, कस्यचित् अनिष्टं न जातम्? यदि अहं नृपतेः अप्रियमाचरेयं, अथवा पितुः आज्ञां न पालयेयम्, तदा कुपिते नृपे अहं क्षणमपि जीवितुं न इच्छेयम्। यः स्वस्यैव उत्पत्तेः कारणं पश्यति, सः कatham तस्य दृश्यदेवतायाः इच्छायाः विरुद्धं आचरितुमर्हति? कच्चिन्न पितरः गर्वात् वा क्रोधात् वा त्वयि किञ्चिदप्रियमुक्तवान्, येन तस्य मनः विकृतमभवत्?" एवं महात्मना रामेण उक्ता सा कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण स्वार्थाय इदं वचनमुवाच—"राम, न नृपः कुपितः, नापि किञ्चिदनिष्टं तस्य जातम्; त्वत्तः भीता सः यत् मनसि स्थितं तन्न प्रकाशयति। न सः त्वां प्रियं वा अप्रियं वा वक्तुं शक्नोति; अतः त्वं एव तस्मिन्न उक्तं कर्तव्यम्। पूर्वं मया पूजिता सती, नृपः मम द्वे वरौ दत्तवान्; तस्य अद्य सः पश्चात्तापं प्राप्नोति, यथा सामान्यः जनः। 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय, सः जननायकः प्रतिज्ञां लङ्घयितुमिच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुमिच्छन्। एष धर्मनिष्ठः कृतः, राम, सत्पुरुषैः अपि विज्ञायते; अतः राजा, यदि त्वयि कुपितः अपि स्यात्, न सत्यं वज्रयेत्। यदि राजा त्वां यत् हितं वा अहितं वा ब्रूयात्, तत्सर्वं त्वया कर्तव्यम्? चेत्, तर्हि अहं पुनः सर्वं वक्ष्यामि। यदि राज्ञः उक्तं त्वया न प्रतिषिध्यते, तर्हि अहं वदामि; सः हि स्वयमेव त्वां न वक्ष्यति।" एवं कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः दुःखितः, तस्याः समक्षं राजानं प्रत्युवाच—"हा धिक्! आर्ये, त्वं मां एवं न वक्तुमर्हसि; अहं हि राज्ञः आज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्। गुरोः, पितुः, नृपतेः, हितैषिणः वा आदेशेन, विषं पिबेयं, उदधौ प्लवयेयं वा। अतः, आर्ये, यत् राज्ञः इच्छेत्, तत्सर्वं वद; अहं प्रतिजाने—रामः द्वितीयं न भाषते।" एवं साक्षात् सत्यसन्धाय रामाय, कैकेयी, यद्यपि न योग्यं, परं तीक्ष्णं वचनमुवाच—"पूर्वं सुरासुरयुद्धे, राघव, तव पितरं रक्षितवती, तदा सः महायुद्धे व्रणितः सन् मम द्वौ वरौ दत्तवान्। तत्र अहं राजानं भरतस्याभिषेकं च तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च याचितवती। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुमिच्छसि, आत्मानं च पूजयितुमिच्छसि, तर्हि मम वचनं शृणु। पितुः प्रतिज्ञां यथावत् पालय—चतुर्दश वर्षाणि त्वं वनं प्रविश। भरतः चाभिषिक्तः भवतु; एष अभिषेकः, राघव, राज्ञा त्वदर्थमेव कृतः। त्वं तं अभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुग्मौ मुनिवद् जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, रत्नसमृद्धां, हयान् रथांश्च समाकीर्णां पृथिवीं पालयतु। एतस्मात् कारणात् राजा, करुणया परिप्लुतः, दुःखार्तमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। एतद् राज्ञः आदेशं कुरु, रघुनन्दन; स्वसत्येन, राम, नरपतिं त्रातुमर्हसि।" एवं तस्याः कठोरं वचनं शृण्वन् अपि, रामः न शोकं जगाम; परं महात्मा सः क्लिष्टचित्तः, राजा च पुत्रशोकसमाकुलः अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः, तदप्रियमिव मृत्युसंमितं वचनं श्रुत्वा, न प्रमुमोह, कैकेयीं प्रति इदं वचनमुवाच—"एवं भवतु, अहं इह वनं गच्छामि, तत्र जटाचीरधरः वसिष्यामि, राज्ञः प्रतिज्ञां पालयन्। केवलं ज्ञातुमिच्छामि—किं कारणं बलवान् नृपः, रिपून् विजितवान्, पूर्ववत् मां नाभिवादयति? आर्ये, त्वं मा मन्युः कुरु; अहं तव पुरतः वदामि—गच्छामि, त्वं प्रसन्ना भव, जटाचीरधरः वनं यास्यामि। यदा हितैषिणा, कृतज्ञेन, पित्रा, राज्ञा वा आज्ञाप्ये, किमर्थं न मया तेषां प्रियतमा आज्ञा कर्तव्या? केवलं एकं चिन्तारूपं दुःखं हृदि तिष्ठति—राजा स्वयमेव मां न भरताभिषेकं निवेदितवान्। अहं तु सीतां, राज्यं, प्राणान्, प्रियतमान् वित्तं, सर्वं अपि भरताय स्वयमेव दद्यां, अपि चोद्यमानः न। किमुत, यदा स्वयमेव राजा, पित्रा प्रेरितः, तव प्रियार्थं प्रतिज्ञां पालयति?" एवं रामः, दृढनिश्चयः, सत्यप्रतिज्ञः, कैकेयीं प्रति मृदुं वचनमब्रवीत्, पितुर्वचनं पालयितुं वनगमनाय मनः कृतवान्।