राज्ञः दुःखमगाधमवलोक्य राघवः पूर्णचन्द्रकाले सागर इव अधिकं चिन्तायुक्तः सञ्जातः। पितुः हिते नित्यनिष्ठः रामः चतुर्विधान्यन्विचिन्तयत्—"किं कारणं यदद्य राजा मां नाभिवदति?" इत्येवम्। "अन्यदा कोपितोऽपि पिता मम दृष्ट्वा तुष्टो भवति; अद्य तु किमिदं दुःखं तस्य सञ्जातम्?" इति सः मनसि विचिन्तयन् दुःखशोकाभिभूतः, शोकविक्लवमुखः, कैकेयीं प्रणम्य इदं वचनमुवाच— "न खलु मया किञ्चिदज्ञानतो दुष्कृतं कृतं, येन पिता मयि कोपितः स्यात्? यदि तत्स्यादस्ति, ब्रूहि, तं च सान्त्वय। किं कारणं येन मम स्नेहवर्धनः पिता अद्य दुःखितमुखः सन् मयि अप्रसन्नः सन् न किञ्चिद्वदति? नूनं न कश्चिदङ्गविकारो न वा मनसि कश्चिदुपद्रवः तं बाधते; सुखं हि सुलभं नास्ति, दुःखं वा चिन्ता वा कदाचिदुपजायेत। नूनं न किमप्यशुभं सुशीलस्य भरतस्य, बलिनः शत्रुघ्नस्य, वा मम मातॄणां कस्यचित् अभवत्। यदि महात्मा राजा मयि अप्रसन्नः स्यात्, अथवा पितुः आज्ञां न पालयेयम्, तर्हि तस्य कोपसमये जीवितुमपि न काङ्क्षेयम्। यः हि स्वजननस्थानं पश्यति, स कथं तस्मिन्नेव दृश्ये देवते इच्छायाः विरुद्धः कर्म कुर्यात्? कच्चित् पितरौ मद्गतेन गर्वेण वा कोपेन वा त्वयि किञ्चिद् उग्रं वाक्यं न उक्तवान्, येन तस्य मनः विक्षिप्तम्?" एवमुक्त्वा महात्मना रामेण कैकेयी स्वार्थसिद्धये निर्लज्जया धैर्ययुक्ता वाक्यमुवाच— "राम, राजा न कोपितः, नापि तस्य किञ्चिदपशकुनमभवत्; त्वद्भयात् तु सः मनसि यदस्ति तद् न प्रकाशयति। न सः त्वां प्रति प्रियं वाऽप्रियं वा वक्तुम् इच्छति; अतः त्वं तद् अवश्यं कुरु यद् न मया उक्तम्। पुरा सः राजा मां पूजयित्वा वरं दत्तवान्; अद्य तु सः तस्मिन्नर्थे पश्चात्तापं प्रपद्यते, यथा सामान्यः जनः। 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय जनानामधिपः सः स्ववचनात् निवर्तितुमिच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुमिच्छन् कश्चन। धर्ममूलमेतद् राम, सतां चापि विज्ञातम्; अतः राजा, यदि तव कृते कोपितोऽपि स्यात्, सत्यम् न परित्यजेत्। यदि राजा त्वां प्रति हितमथाहितं वदेत्, सर्वं करिष्यसि वा? यदि तथा, तर्हि पुनरपि सर्वं वक्ष्यामि। यदि राज्ञा उक्तं त्वया न निवर्त्यते, तर्हि वक्ष्यामि; सः तु स्वयमेव न वदिष्यति।" एवं वचो निशम्य रामः शोकाकुलः तां राज्ञीं राज्ञः सन्निधौ प्रत्युवाच— "हन्त, धिक्! देवि, त्वं मां प्रति एवं न वक्तव्या; राज्ञः आज्ञया अग्नौ अपि प्रक्षिप्येयम्। यदि गुरुर्नरपतिः पितरं वा हितैषिणं वा आदेशयेत्, विषमपि पिबेयम्, सागरं वा प्रविशेयम्। अतः, देवि, यद्यद् राज्ञः इच्छितं, तत्सर्वं वद; अहं तव प्रतिजाने—रामस्य द्वितीयं वाक्यं न भवति।" एवं सम्यग्वदतं रामे सत्येन चान्वितं कैकेयी, यद्यप्ययुक्ता, तदा तं तीक्ष्णं वचनमभाषत। "पूर्वं सुरासुरयुद्धे, हे राघव, तव पिता मम रक्षितो महायुद्धे व्रणितः सन् द्वौ वरौ मया दत्तौ। तत्र अहं राजानं याचितवती—भरतस्याभिषेकं च, तव च अद्यैव दण्डकवनं गमनं। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुमिच्छसि, आत्मनं च पूजयितुम्, तर्हि मम वचः शृणु। यथाऽसौ प्रतिज्ञातवान्, तथाऽनुपाल्य पितुः आज्ञां, त्वं चतुर्दशवर्षाणि वने वस। भरतस्याभिषेकश्च क्रियताम्; एषः तव कृते सर्वः उपायो राज्ञा कृतः। त्वं तु एतं राज्याभिषेकं परित्यज्य जटाचीरधारी दण्डकवनं गच्छ। भरतः कोशलेश्वरः पृथिवीं रत्नसमाकुलां, हयैः रथैश्च संकुलां, पालयतु। तस्मात् राजा, करुणया पीडितः शोकविक्लवमुखः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः त्वं राज्ञः आदेशं कुरु, रघुवंशाभरण, सत्येन महता नरपतिं त्रातुमर्हसि।" एवमपि सा तीक्ष्णवचनं वदन्ती रामं दुःखं नापादयत्; स तु महात्मा विक्लवः बभूव, राजा च पुत्रशोकसमन्वितः सन् व्यथितः। अथ शृणुत, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः। ततः तदप्रियमृत्युसमं वचनं श्रुत्वा रिपुघ्नः रामः न व्यथितः सन् कैकेयीं प्रति इदं वचनमुवाच— "एवं अस्तु; अहं वनं गच्छामि, जटाचीरधारी च तत्र वत्स्यामि, राज्ञः प्रतिज्ञां पालयन्। किं तु इच्छामि विज्ञातुं—किमर्थं महाबलः शत्रुघ्नः राजा मां पूर्ववत् नाभिवदति? देवि, मां प्रति न किञ्चिदपकारं कुरु; अहं वनं गमिष्यामि, त्वं तुष्टा भव, जटाचीरधारी च। यदा हितैषिणः वृद्धस्य ऋणज्ञस्य नृपतेः पितुः आज्ञां लभे, तदा किमर्थं तेषां प्रियं कार्यं न करिष्यामि?" एवं स धर्मात्मा रामः पितुः प्रतिज्ञां पालयितुं, कैकेयीं प्रति विनयपूर्वकं वचनमब्रवीत्।