राजा दशरथः स्वस्य महायज्ञस्य कार्ये परमं सावधानं चकार। सः मन्त्रिणः समाहूय उवाच—"अत्र यज्ञे किञ्चिदपि दोषं न भवेत्, यतः विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः सदा दोषान् अन्विष्यन्ति। यदि यज्ञः विधिविपरीतं क्रियते, तदा कर्ता विनश्यति; अतः ममायं यज्ञः सम्यग् विधिना सम्पद्यताम्।" ततः सः आज्ञापयत्—"यथाशक्ति सर्वे व्यवस्थां कुर्वन्तु," इति। तदा सर्वे मान्याः मन्त्रिणः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा प्रत्यनुजानन्। राज्ञः वचः श्रुत्वा, धर्मविदः द्विजातयः तम् उत्तमं राजानं प्रोत्साहितवन्तः। ततोऽनुज्ञां लब्ध्वा सर्वे यथागतं निर्गता; ब्राह्मणान् विसृज्य, राजा मन्त्रिभ्यः पुनः उवाच—"यथोक्तं ऋत्विजां, यज्ञः सम्यग् क्रियताम्।" ततः मन्त्रिणः विसृज्य, बुद्धिमान् राजा स्वगृहं प्रविवेश। तत्र प्रियाभ्यः स्वभार्याभ्यः समीपं गत्वा, हृदयेषु प्रियः सः राजा उवाच—"संस्कारव्रतं प्रतिपद्यध्वम्; अहं पुत्रार्थं यज्ञं करिष्यामि।" तस्य परमप्रियवचनेन, तासां मुखानि वसन्तान्ते पद्मानि इव दीप्तानि बभूवुः। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे नवमं सर्गं शृणु। एकदा, रहसि स्थितः सारथिः राजानं प्राह—"यद् पुराकाले अभवत्, तत् श्रूयताम्। ऋत्विजां निर्देशेन अहं तदाख्यानं श्रुतवान्; भगवतः सनत्कुमारस्य कदाचित् एषा कथा प्रोक्ता।" "मुनिसन्निधौ, हे राजन्, तव पुत्रागमनं प्रति, काश्यपस्य पुत्रः विभाण्डकः इति उक्तम्। तस्य पुत्रः ऋश्यशृंगः नाम्ना भविष्यति; सः सदा वने वर्धिष्यते, तपस्वी च भविष्यति। सः ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्यं कञ्चन न जानाति, सदा पित्रानुगतः; द्विविधं ब्रह्मचर्यं महात्मा आचरिष्यति। एषा कथा सर्वेषां जनानां मध्ये प्रसिद्धा, ब्राह्मणैः सदा कथ्यते। एवं वर्तमाने, नियतकालः आगतः।" "सः यदा अग्निहोत्रे पित्रे च सेवां कुर्वन् आसीत्, तस्मिन्नेव काले, वीर्यवान् रोमपादः ख्यातिं प्राप। अङ्गदेशे सः राजा प्रसिद्धः अभवत्; तस्य किल्बिषात् भीषणं महाप्रद्वंसनं जातम्।" "सः राजा विद्वांसः ब्राह्मणान् आहूय वदिष्यति—'यूयं शास्त्रकुशलाः, लोकधर्मवित् च। यथोचितं प्रायश्चित्तं धर्मं च मां शिक्षयध्वम्।' इति राज्ञा उक्ताः, सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रत्युवाचुः।" "ते ब्राह्मणाः वेदविदः राजानं वदिष्यन्ति—'राजन्, विभाण्डकपुत्रं ऋश्यशृंगं सर्वप्रकारेण आनय।' विभाण्डकस्य पुत्रं वेदविदं ऋश्यशृंगं मान्यतया आनयित्वा, तस्मै स्वकन्यां शान्तां विधिवत् दत्त्वा, सर्वं सम्यगाचर।" "एवं श्रुत्वा राजा चिन्तितुम् आरब्धवान्—'कथं स मुनिश्रेष्ठः आनयेत्?' इति। ततो मन्त्रिभिः सह विचार्य, राजा स्वपुरोहितान् मन्त्रिणश्च प्रेषयिष्यति। राजाज्ञां श्रुत्वा, ते पुरुषाः सन्त्रस्ताः शिरःकम्पिताः, मुनिं भीत्वा गन्तुं न इच्छन्तः, राजानं प्रत्युवाचुः।" "पुनः मन्त्रयित्वा, ते राजानं वदिष्यन्ति—'वयं मुनिं आनयिष्यामः, अत्र दोषः न भविष्यति।' एवं अङ्गराजेन, ऋश्यशृंगः वेश्यासम्बन्धेन आनीतः; तदा वर्षं ववर्ष, शान्ता च तस्मै दत्ता। ऋश्यशृंगः तव जामाता अभूत्, सः पुत्रान् दास्यति; एतावत् सनत्कुमारकथितं मया उक्तम्।" एवं श्रुत्वा, हृष्टः दशरथः सुमन्त्रं प्रति उवाच—"कथं ऋश्यशृंगः आनयितः, तत् विस्तरेण कथय।" इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे दशमं सर्गं शृणु। राज्ञा प्रेरितः सुमन्त्रः एवमाह—"राजन्, मन्त्रिभिः सह शृणु, यथार्हं ऋश्यशृंगस्य आनयनं जातम्।" रोमपादः मन्त्रिभिः पुरोहितेन च सह उक्तवान्—"अस्माभिः उपायः विचिन्तितः, यः निरपराधः च।" "ऋश्यशृंगः वने वसन्, तपसि स्वाध्याये च रतः, स्त्रीभिः, विषयेभ्यः, भोगेभ्यः च अनभिज्ञः अस्ति। इन्द्रियार्थैः मनोहरैः मोहयद्भिः, त्वरया तम् नगरं प्रति आनयिष्यामः; एषः निश्चयः।" "रमणीयाः वेश्यास्त्रियः भूषणैः अलङ्कृताः तत्र गच्छन्तु; विविधैः उपायैः सम्मान्य च, तम् आनयिष्यन्ति।" एतत् श्रुत्वा, राजा पुरोहितं प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" पुरोहितः मन्त्रिणश्च तथा कृतवन्तः। एवं श्रुत्वा, वेश्यास्त्रियः वनं प्रविश्य, महद् यत्नं कृत्वा, आश्रमस्य समीपे ऋश्यशृंगं द्रष्टुम् उद्युक्ताः। मुनिपुत्रः सदा आश्रमे वसन्, पित्रा सह संतुष्टः, कदापि दूरं न गच्छति। जात्यादारभ्य, सः न कदापि स्त्रीं, न पुरुषं, न नगरेभ्यः कञ्चन प्राणीं दृष्टवान्। विविधवस्त्राभरणैः भूषिताः, मधुरगायनैः वेश्यास्त्रियः मुनिपुत्रस्य समीपं गत्वा सर्वाः तम् अपृच्छन्—"कः त्वम् ब्राह्मण? किमत्र कुरुषे? ज्ञातुम् इच्छामः। त्वं एकाकी घोरेऽस्मिन् निर्जने वने विचरन्, किमर्थम्?" इति।