सागरः इव तरङ्गैः आवृतः अपि अचलः सन् अद्य समाकुलः जातः, ग्रहणग्रस्तः सूर्यः इव, सत्यव्रतः मुनिः यथा मिथ्यावादी जातः, एवं दशरथराजा अद्य दुःखेन क्लिश्यमानः दृष्टः। तस्य दुःखस्य गम्भीरत्वं विज्ञाय, रामः अपि अधिकतरं चिन्तितः अभवत्, पूर्णचन्द्रकाले सागरः इव। पितुः हिते समर्पितचित्तः रामः चतस्रः संभावनाः मनसि विचिन्तयामास—"किं हेतुना अद्य राजा माम् अभिसन्दर्श्य न अभिवदति?" "अन्यदा, कोपितः अपि पिता माम् दृष्ट्वा प्रीतिमान् भवति; किम् इदानीं तस्य मनसि दुःखम् उत्पन्नम्?" इत्येवम् चिन्तयन्, दुःखशोकसमाविष्टः, अधोमुखः रामः कैकेयीं प्रणम्य इदं वाक्यम् उवाच— "न किञ्चित् अनजानन् मया पापं कृतम्, येन पिता मयि कुपितः? तद् ब्रूहि, तं च समाश्वासय।" "मम पिता, यः सर्वदा मयि स्नेहयुक्तः, किमर्थं अद्य अप्रसन्नः, शोकाभिभूतमुखः, मया सह न भाषते?" "न किञ्चित् शारीरं वा मानसिकं वा दुःखं तं बाधते इति मे आशा; सुखं हि सुलभं न भवति, दुःखम् उत वा चिन्ता कदाचित् जायते।" "न किञ्चित् अमङ्गलम् रम्यदर्शने भरते, वा बलवति शत्रुघ्ने, वा मम मातृषु कस्यचित् अभवत् इति मे विश्वासः।" "यदि अहम् एतेन महात्मना राज्ञा अप्रियम् अकरवं, वा पितुः आदेशं न अन्वष्याम्, तदा क्रुद्धे नृपे अहम् एकक्षणम् अपि जीवितुम् न इच्छेयम्।" "यः अत्र स्वस्यैव कारणम् पश्यति, सः कथं साक्षात् देवतुल्यस्य तस्य इच्छां न कुर्यात्?" "कच्चित् मम पितुः अहङ्कारवशात् वा कोपेन वा किञ्चित् कटुवचनम् त्वयि उक्तम्, येन तस्य मनः विक्लवम् अभवत्?" एवं महात्मना राघवेण उक्ता सा कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण स्वहिताय इदं वचनम् उवाच— "राम, राजा न ते कुपितः, न च किञ्चित् अनिष्टम् अभवत्; केवलं त्वत्तः भीतः सः स्वचित्तस्थितम् व्यक्तुम् न शक्नोति।" "सः त्वयि न प्रियं न अप्रियं वक्तुम् उत्सहते; अतः यत् सः माम् न उक्तवान्, तत् त्वया कर्तव्यम्।" "पुरा मया पूजिता सन् राजा वरम् अददात्; अधुना सः तं वरदानं मन्यते, यथा सामान्यः जनः।" "जनानाम् अधिपतिः सः 'वरं दास्यामि' इति उक्त्वा, इदानीं तस्मात् प्रत्यवर्तितुम् इच्छति, इव जलं प्रवाहितं सेतुं कर्तुम् इच्छन्।" "एष धर्मसंश्रयः राम, सः सतां अपि विज्ञायतः; तस्मात् राजा, त्वत्कृते कोपितः अपि, सत्यम् न परित्यजेत्।" "राजा यत् हितम् वा अहितम् वा ब्रूयात्, सर्वम् अनुष्ठास्यसि चेत्, तर्हि सर्वम् पुनः वक्ष्यामि।" "राज्ञः उक्तं त्वया न प्रतिषेध्यम् चेत्, तर्हि वदामि; सः हि त्वं प्रति स्वयम् वाक्यं न वदिष्यति।" एवं कैकेय्या उक्तम् श्रुत्वा, दुःखितः रामः, राज्ञः सन्निधौ तां राज्ञीं इदं वाक्यं अब्रवीत्— "हा धिक्! आर्ये, न मां एवं वक्तुम् अर्हसि; राज्ञः आदेशे अग्नौ अपि प्रवेक्ष्यामि।" "आचार्यस्य, पितुः, नृपतेः, हितैषिणः वा आज्ञया विषम् अपि पिबेयं, वा सागरे अपि पतामि।" "तस्मात् यत् राज्ञः इच्छितम्, तत् ब्रूहि आर्ये; अहम् एवम् करिष्यामि, प्रतिज्ञाय वदामि—रामः द्वितीयम् न वदति।" एवं सरलसत्त्वस्य सत्यवादिनः रामस्य, कैकेयी, यद्यपि अनार्या, अतीव कठोरं वचनम् उवाच— "पूर्वम् देवासुरसंग्रामे, हे राघव, तव पिता युद्धे अभिपालितः सन् द्वौ वरौ मया दत्तौ, तदा अपि विवृद्धशरीरः सन्।" "तत्र अहम् राजानम् याचितवती—भरतस्याभिषेकम्, तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनं च।" "यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मनः च कीर्तिं रक्षसि, तर्हि मम वचनम् शृणु।" "पितुः प्रतिज्ञां पूरय; त्वम् चतुर्दश वर्षाणि अरण्ये वस।" "भरतः च अभिषिक्तः भवतु; एषः अभिषेकः, हे राघव, राज्ञा सर्वथा तव कृते व्यवस्थितः।" "त्वम् एतं अभिषेकम् परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुग्मौ मुनिवत् जटाचीरधरः वस।" "भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, विविधरत्नसमाकीर्णां, अश्वरत्नरथाकीर्णां पृथिवीं पालयतु।" "एतेन कारणेन राजा, करुणया अभिभूतः शोकविक्लवमुखः, त्वां द्रष्टुम् असमर्थः।" "राज्ञः एतत् वचनम् कुरु, रघुवंशशोभन, महता सत्येन नरपतिं मोचय।" एवं सा कठोराणि वाक्यानि भाषमाणा अपि, रामः शोकम् न जगाम; सः महात्मा केवलं क्लेशितः, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः अभवत्। एतस्मिन् काले, श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, रामः, तया कैकेय्या उक्तं अप्रियम् मरणोपमम् आदेशम् श्रुत्वा, न चचाल, ताम् इदं वाक्यम् उवाच— "एवम् अस्तु; अहम् अत्रैव वनं गमिष्यामि, जटाचीरधरः सन्, राज्ञः प्रतिज्ञां पालयन्।" "इदं तु ज्ञातुम् इच्छामि—कस्मात् महाबलः, रिपून् निगृह्य, राजा मां पूर्ववत् न अभिवदति?" "न त्वम् मन्युः क्रियताम् आर्ये; त्वाम् पुरतः वदामि—गमिष्यामि अहम्, त्वं तुष्टा भव, जटाचीरधरः वनम्।