स राजा दशरथः, महद्भिः शोकदुःखसमन्वितः, दीर्घमुपश्वस्य, विक्षिप्तचित्तः, क्लिष्टेन्द्रियः, रम्यतामपि न प्राप्नुवन्, रामेण दृष्टः। स समुद्र इव तरङ्गैरावृतः सन् अपि स्थिरः, अद्य तु कम्पितः, ग्रस्तार्क इव, मिथ्यावादी मुनिरिव, दृष्टः। तस्य दुःखस्य गम्भीरत्वं विज्ञाय, रामः अपि पूर्णचन्द्रसमये समुद्र इव, अधिकं चिन्तया समाक्रान्तः। पितुः हिते समर्पितचित्तः रामः, चत्वारि कारणानि विचिन्त्य, मनसा चिन्तयामास—‘किं कारणं यत् अद्य राजा माम् अभिवादयितुं न इच्छति?’ ‘अन्यदा कोपितोऽपि पिता मम मां दृष्ट्वा तुष्यति; किं दुःखं तस्य अद्य मयि पश्यति?’ इति सः चिन्तयन्, शोकसन्तप्तः, दुःखेन क्लिष्टवदनः, कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनमुवाच—‘मया किमपि अज्ञानतः कृतदोषं नास्ति किल, येन पिता मयि कुपितः? तद् ब्रूहि, तं च प्रसादय। सदा मयि स्निग्धः पिता किमर्थं दुःखितवदनः, न च मां भाषते?’ ‘न किल तस्य काचिद् शारीरिका वा मानसी वा व्यथा जायते? सुखं हि सुलभं न, दुःखम् अथवा चिन्ता जायते। न किल कानिचिद् अशुभानि जातानि भरतस्य रम्यदर्शनस्य, वा बलिनः शत्रुघ्नस्य, वा मम मातृषु कासुचित्? यदि अहं राजानं कुपयेम्, अथवा पितुः शासनं न कुर्याम्, तदा क्रुद्धे नृपे, अहं क्षणमपि जीवितुम् न इच्छेयम्। यः स्वस्यैव कारणं पश्यति, स कथं न तस्य प्रियं करिष्यति, यः दृश्यदेवतास्वरूपः?’ ‘किं वा पिता स्वयम् अभिमानात् अथवा कोपात् त्वयि किञ्चिद् अशुभं वचनं उक्तवान्, येन तस्य चित्तम् अविकम्पितम्?’ इति। एवं रामेण उक्ता, महात्मना, कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण स्वार्थाय इदं वचनमब्रवीत्—‘राम, राजा न कुपितः, न च किमपि अनिष्टं तस्य जातम्; त्वत्तः भीतः सः स्वचित्तस्थितिं न प्रकाशयति। न स त्वां प्रति प्रियं वापि अप्रियं वचनं वक्तुं शक्नोति; अतः त्वं एव तस्य यदुक्तं न मया उक्तम्, तत् अवश्यं कर्तव्यम्।’ ‘पूर्वं सः मां पूजयित्वा वरम् अददात्; अद्य तु राजा तस्मिन् वरदाने विषण्णः, यथा सामान्यः जनः। जनानाम् अधिपः “वरं दास्यामि” इति उक्त्वा, अद्य प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुम् स्थापयितुम् इच्छन्। एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, स च सतां विदितः; अतः राजा, त्वदर्थे कोपितः अपि, सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा त्वां यद् हितम् अहितं वा ब्रूयात्, तत् त्वया सर्वं कर्तव्यम्? यदि तथा, तर्हि पुनः अहम् आख्यास्यामि। यदि पितुः उक्तं त्वया न निवर्त्यते, तर्हि अहम् वक्ष्यामि, सः हि स्वयम् उक्तुं न शक्नोति।’ एवं कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः, दुःखेनाकुलः, तां रानीं राज्ञः सन्निधौ इदं वचनमुवाच—‘हा धिक्! देवि, त्वं मां एवं न वक्तुम् अर्हसि; अहम् पितुः आज्ञायां अग्नौ अपि प्रविशेयम्। गुरु-पिता-राज्ञा-हितेच्छुना यः आज्ञाप्येत, तेन विषम् अपि पिबेयम्, अथवा सागरम् अपि प्रविशेयम्। अतः, देवि, यद् राज्ञः इच्छितम्, तत् ब्रूहि; अहम् तत् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामः द्विवारं न वदति।’ एवं सत्यनिष्ठं रामं प्रति, कैकेयी, अनर्हा अपि, तीक्ष्णानि वचनानि उवाच। सा उवाच—‘पूर्वं देवासुरसङ्ग्रामे, राघव, तव पितरं रक्षितं दृष्ट्वा, सः महायुद्धे, आहतः अपि, द्वौ वरौ दत्तवान्। तत्र अहं राजानं याचितवती—भरतस्याभिषेकं, तव च अद्यैव दण्डकारण्यं गमनम्। यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मनं च पूजयितुम्, तर्हि मम वचनानि शृणु।’ ‘पितुः आज्ञां यथा प्रतिश्रुत्य, त्वम् चतुर्दश वर्षाणि वनं प्रवेक्ष्यसि। भरतः चाभिषिक्तः स्यात्; एषः अभिषेकः, राघव, सर्वं तव हेतोः राज्ञा कृतः। त्वं चाभिषेकं परित्यज्य, दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुग्मौ, जटाचीरधारी वस। भरतः कोसलाधिपः, रत्नसमृद्धां, अश्वरथनिरन्तरां पृथिवीं पालयतु। एतेन कारणेन, राजा, करुणया परिप्लुतः, दुःखशोकवदनः, त्वां द्रष्टुं न शक्नोति। अतः, रघुनन्दन, राज्ञः आज्ञां कुरु, महत्याः सत्यनिष्ठायाः त्वया नरपतिं त्रातुं शक्यते।’ एवं तीक्ष्णानि वचनानि भाषमाणा अपि, रामः शोकं न जगाम; महात्मा तु क्लिष्टः, राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः। अथ श्रूयताम् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आर्षे, अयोध्याकाण्डे, एकोनविंशः सर्गः। स च रामः, अप्रियं मृत्युसमं शासनं श्रुत्वा, रिपुं जयन्, न चचाल, कैकेयीं प्रति इदं वचनमुवाच—‘एवमस्तु; अहम् अत्रैव वनं गमिष्यामि, जटाचीरधरः वत्स्यामि, पितुः प्रतिज्ञां पूरयन्। किं तु, एतद् इच्छामि ज्ञातुम्—कस्मात् महाबलः, रिपुं जयन् राजा, पूर्ववत् माम् अभिवादयितुं न इच्छति?