श्रीरामः तत्र प्रविश्य पितरं दुःखार्तं कैकेय्या सहोपविष्टं दीनमुखं शुष्कवदनं च दृष्टवान्। सः प्रथमं सम्यकाचारः पितुः पादयोः प्रणम्य, ततः सम्यक् समाधाय कैके्याः पादयोः अपि प्रणम्य स्थितवान्। तस्मिन्नन्तरे, अश्रुपूर्णनेत्रः राजा 'राम' इति शब्दम् उक्त्वा, शोकवेगेन न तं निरीक्षितुं शक्तः, नापि वक्तुं। राज्ञः तादृशं अदृष्टपूर्वं भयानकं रूपं दृष्ट्वा रामः अपि विषादेन आक्रान्तः, इव सर्पे पदं स्थापयन्। सः महाराजं दुःखशोकसम्पीडितं, दीर्घनिःश्वासिनं, विक्षिप्तचित्तं, क्लिष्टेन्द्रियम् अतीव दुःखितं च दृष्टवान्। स राजा इव सागरः तरङ्गैः आवृतः अपि स्थिरः, अद्य तु विक्षिप्तः; इव च सूर्यः ग्रसेन ग्रस्तः; इव च मुनिः अनृतं उक्त्वा शुष्कः जातः। तस्य दुःखं अगाधं विज्ञाय रामस्य चित्तं सन्तप्तम्, पूर्णचन्द्रकाले सागरस्य इव, अधिकतरं सन्तप्तम्। पितुः हिते समर्पितचित्तः रामः चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—'किमर्थं अद्य राजा माम् अभिनन्दितुं न इच्छति?' इति। 'अन्यदा क्रुद्धः अपि पिता माम् दृष्ट्वा तुष्टः भवति; किमिदानीं दुःखं तस्य समुपस्थितम्?' इति सः चिन्तयन्, दुःखेन क्लिष्टवदनः, कैके्यैः प्रणम्य, इदं वाक्यम् अब्रवीत्—'अजानन् मया किञ्चित् अपराधं कृतं चेत्, येन पिता मयि कुपितः जातः, तद् मे ब्रूहि, तं च प्रशामय। किं कारणं येन सदा मयि स्नेहितः पिता अद्य दुःखितमुखः सन् मम न भाषते?' इति। 'न मे पितरं शरीरे वा मनसि वा किञ्चित् व्याधिः बाधते इति मे आशा; हि सुखस्य लब्धिः सुदुर्लभा, दुःखस्य च चिन्तायाः सम्भवः अस्ति।' 'नूनं न भरतस्य, शोभनदर्शिनः, न शत्रुघ्नस्य महाबलस्य, न वा मातॄणां कस्यचित् किञ्चिद् अशुभं जातम्?' इति। 'यदि अहं महात्मनं राजानं कुपितं कुर्याम्, अथवा पितुः आदेशं न पालयेयम्, तदा तस्य कोपकाले अहं क्षणमपि जीवितुम् इच्छेयम्।' 'यः स्वस्मिन् एव कारणे दृष्ट्वा तिष्ठति, सः कथं तस्य प्रकटदेवतायाः इच्छानुसारं न आचरेत्?' 'कच्चित् पितरं मदर्थे गर्वात् वा क्रोधात् वा त्वयि किञ्चिद् अप्रियं वाक्यम् उक्तवान्, येन तस्य चित्तं विक्षिप्तम्?' इति। एवं महात्मना राघवेण उक्ता सा कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण स्वहितकाम्या इदं वचनम् अब्रवीत्—'राम, राजा न कुपितः, नापि तस्य किञ्चित् अनिष्टं जातम्; केवलं तव भीत्या, स्वचित्तस्थितं न प्रकाशयति। सः न तव प्रियं वदितुं शक्नोति, नाप्रियं; तस्मात् त्वं नूनं यत् मया उक्तं तद् कर्तव्यम्।' 'पूर्वं तेन मां पूजयित्वा वरः दत्तः; अद्य राजा तस्य विषये विषीदति, यथा सामान्यः जनः।' 'सः 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय, प्रजापतिः इव प्रवाहिते जले सेतुं निर्मातुं इच्छन्, प्रतिज्ञां प्रतिनिवर्तितुम् इच्छति।' 'एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, सतां अपि ज्ञातः; तस्मात् राजा, अपि क्रुद्धः सन्, सत्यं न परित्यजेत्।' 'राजा यत् हितं वा अहितं वा वदेत्, तत् त्वया कर्तव्यम्? यदि तथा, पुनः सर्वं वक्ष्यामि।' 'यदि यत् राज्ञा उक्तं तव न प्रतिनिवर्तिष्यते, तर्हि वदामि; सः तु स्वयम् उक्तुम् न इच्छति।' एवं कैके्याः वचः श्रुत्वा, दुःखितः रामः राज्ञः साक्षात् ताम् उपगम्य अब्रवीत्—'हा धिक्! आर्ये, त्वं मां एवं वक्तुं न अर्हसि; यतः राज्ञः आदेशे अग्नौ अपि प्रविशेयम्।' 'गुरोः, पितुः, राज्ञः, हितैषिणः वा आदेशे विषं पिबेयम्, वा सागरे पतित्वा अपि न जीवेयम्।' 'तस्मात् आर्ये, यत् राज्ञः अभिलाषितं, तत् ब्रूहि; अहं तव प्रतिजाने—रामः द्विवारं न वदति।' एवं सरलसत्त्वं सत्यनिष्ठं रामं प्रति, कैकेयी, अयुक्ता सन्ती, अतीव कठोरं वाक्यं अब्रवीत्—'पूर्वं सुरासुरयुद्धे, राघव, तव पितरं रक्षितं दृष्ट्वा, महायुद्धे, द्वौ वरौ दत्तौ।' 'तत्र अहं राजानं भरतस्य अभिषेकाय, तथा तव अद्यैव दण्डकारण्यगमनाय, वरम् अयाचम्।' 'यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयेः, आत्मनः च कीर्तिं रक्षेयः, तर्हि मम वचनानि श्रृणु।' 'पितुः प्रतिज्ञां पालय, यथा सः वदति; त्वं चतुर्दश वर्षाणि अरण्यं प्रविश्य वस।' 'भरतः अभिषिक्तः भवतु; एष अभिषेकः, राघव, सर्वथा तव कृते राज्ञा कृतः।' 'अभिषेकं परित्यज्य, त्वं दण्डकारण्ये द्वौ सप्तकौ वर्षयुग्मौ मुनिवद् जटाचीरधारी वस।' 'भरतः कोसलाधिपः भूत्वा, रथाश्वनागरैः समाकीर्णां, रत्नमयीं पृथिवीं पालयतु।' 'एतेन कारणेन राजा, करुणया आक्रान्तः, शोकविक्लवमुखः, त्वां निरीक्षितुं न शक्नोति।' 'एवं, राघवकुलानन्दन, राज्ञः आदेशः कुरु; स्वसत्येन, राम, नरपतिं त्रातुम् अर्हसि।