रामः, सर्वश्रेष्ठः नरः, धनुष्मद्भिः अश्वैः च रक्षितान् त्रयः प्राकारान् अतिक्रम्य, पद्भ्याम् एव द्वौ प्राकारौ पुनः अतीत्य, सर्वान् प्राकारान् यथाक्रमं गत्वा, दशरथस्य पुत्रः तदा सर्वान् जनान् विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। तत्र सः पितरं समीपं प्रविश्य, सर्वे जनाः तं कुमारं हर्षिताः प्रतीक्षां कुर्वन्ति, यथा समुद्रः चन्द्रस्य उदयम् अपेक्षते। ततः श्रीरामः तत्र दृष्टवान्—पितरं दशरथं शोकदीनं, कैकेयीं च, तस्य मुखं शुष्कं दुःखयुक्तं च। प्रथमं शिष्टाचारं कृत्वा, पितुः पादयोः प्रणम्य, ततः कैकेयीं च सम्प्रणम्य, सम्यक् आत्मनं संयम्य। तदा राजानः अश्रुपूर्णनेत्रः रामेति नाम उच्चार्य, दुःखसन्तप्तः, न तं द्रष्टुं न वदितुं शक्तः। एतादृशं अप्राप्तपूर्वं भीषणं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन गृहीतः, यथा सर्पं पदेन स्पृशति। सः महराजं शोकसन्तप्तं दुःखदुःखितं, दीर्घश्वासं कुर्वन्तं, चित्तविक्षिप्तं, इन्द्रियैः शून्यं च पश्यति। यथा समुद्रः तरङ्गैः आवृतः अपि स्थिरः सन् कम्पितः, यथा सूर्यः ग्रहेण आवृतः, यथा ऋषिः मिथ्यावाक्यं उक्तवान्। तस्य दुःखं गम्भीरं दृष्ट्वा, रामः अपि चिन्तायाम् अधिकं निमग्नः, यथा पूर्णचन्द्रकाले समुद्रः। पितुः हिताय समर्पितः रामः चत्वारि कारणानि विचिन्तयति—"किं पितरः अद्य मम अभिवादनं न करोति?" "अन्यदा क्रुद्धः अपि पितरः मम दर्शनं सन्तुष्टः भवति; किं दुःखं अद्य तस्य मनसि उत्पन्नं यदा मम पश्यति?" इति। शोकग्रस्तं दुःखदीनं, अधःमुखं पितरं दृष्ट्वा, रामः कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनं अब्रवीत्—"मया अनजानता किंचित् अपराधः कृतः वा? यः कारणेन पितरः मयि कुपितः? कथय, तं शमय।" "सदा स्निग्धः पितरः अद्य किमर्थं दुःखितः, शोकयुक्तमुखः, मम प्रति न वदति?" "न किञ्चित् शारीरं वा मानसिकं वा दुःखं तं बाधते इति मे विश्वासः; सुखं सदा दुर्लभं, दुःखं वा चिन्ता वा उत्पद्यते।" "न किंचिद् अनिष्टं भरतस्य रूपेण रम्यस्य, बलिनः शत्रुघ्नस्य, वा मम मातृभ्यः किमपि अभवत् इति मे विश्वासः।" "यदि अहं महराजं अप्रियं करिष्यामि, वा पितुः आज्ञां न पालिष्यामि, तदा अहं एकं क्षणमपि जीवितुं न इच्छेयम्, यदा राजा कुपितः।" "यत्र जनः स्वस्य उत्पत्तिस्थानं पश्यति, तत्र सः तस्य इच्छानुसारं न कर्म किमर्थं न करिष्यति?" "पितरः गर्वात् वा क्रोधात् वा किमपि कठोरं वचनं ते प्रति उक्तवान्, येन तस्य मनः विक्षिप्तम्?" एवं उच्चैः आत्मनिष्ठेन रामेण उक्तम्, कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण, स्वहिताय इदं वचनं अब्रवीत्—"राम, राजा न कुपितः, न च किञ्चित् अनिष्टं तस्य अभवत्; किन्तु तव भयात्, तं मनोगतम् व्यक्तं न करोति।" "सः तव प्रति न प्रियं न अप्रियं वदितुं शक्तः; अतः तेन मम प्रति यद् न उक्तम्, तत् त्वं निश्चितं कर्तव्यम्।" "पूर्वं मम पूजनं कृत्वा, राजा मम वरं दत्तवान्; अद्य सः तं वरं व्यथितः, यथा साधारणः जनः।" "जनानां नाथः 'वरं दास्यामि' इति उक्त्वा, अद्य तं वचनं त्यक्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छति।" "एष धर्मनिष्ठः, राम, सत्पुरुषैः अपि ज्ञातः; अतः राजा, तव कारणे क्रुद्धः अपि, सत्यं न त्यजेत्।" "राजा यद् हितं वा अहितं वा वदेत्, तत् सर्वं त्वं करिष्यसि वा? यदि तथा, पुनः सर्वं वक्ष्यामि।" "राजा यद् उक्तवान्, तस्य प्रतिज्ञा न लुप्येत इति यदि त्वं मन्यसे, तदा वदामि; सः त्वं प्रति उक्तुं न शक्नोति।" एतद् कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः दुःखितः, तं राज्ञीं राजस्य सन्निधौ सम्बोधितवान्—"हा धिक्! आर्ये, मां एवं न वदेत्; अहं राज्ञः आज्ञया अग्निम् अपि प्रविशेयम्।" "गुरोः, पितुः, राज्ञः, वा हितैषिणः आज्ञया, विषम् अपि पिबेयम्, समुद्रं वा प्रविशेयम्।" "अतः आर्ये, यद् राज्ञः इच्छायाः, तत् वद; तत् अहं करिष्यामि, प्रतिज्ञामि—रामः द्विवारं न वदति।" रामे सत्यनिष्ठे सरलः च, कैकेयी, अनर्हा अपि, अत्यन्तं कठोरं वचनं उक्तवती। "पूर्वं देवासुरसंग्रामे, हे राघव, तव पितरं रक्षितं, महान् युद्धे आहतस्य द्वौ वरौ दत्तौ।" "तत्र अहं राज्ञः प्रति भरतस्य अभिषेकं, तव अद्य एव दण्डकवनं गमनं च याचितवती।" "यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुं इच्छसि, आत्मनं च पूजयितुं, तदा मे वचनं शृणु।" "पितुः प्रतिज्ञायाः अनुसारं, तस्य आज्ञां पालय—त्वं चतुर्दश वर्षाणि वनं प्रविश्य स्थितव्यः।" "भरतः अभिषिक्तः भवतु; एष अभिषेकः, हे राघव, तव एव हिताय राज्ञा कृतः।" "एतं अभिषेकं त्यक्त्वा, दण्डकवनं द्वौ सप्तवर्षौ स्थित्वा, जटाचीरधारी भव।