रामः, भूमौ श्रेष्ठं तदिन्द्रभवनसदृशं पितुः निवेशनं तेजसा स्फुरन्तं प्रविश्य, तत्र त्रिभिः प्राकारैः धनुष्मद्भिः अश्वैश्च रक्षितैः मार्गं कृत्वा, द्वौ प्राकारौ पद्भ्यां अतिक्रम्य, सर्वान् प्राकारान् समतिक्रम्य जनान् विसर्ज्य, शुद्धां अन्तःपुरगृहां प्रविवेश। तत्र पितुः समीपं गतः सः, तम् अभिसंरुध्य स्थिताः सर्वे जनाः रामस्य प्रत्यागमनाय, यथा समुद्रः उदयिन्यां चन्द्राय प्रतीक्षते। अथ वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः पितरं सिंहासने निषण्णं, कैकेयीं च पार्श्वे स्थितां, तस्य मुखं शुष्कं दुःखितं च दृष्टवान्। तदा रामः प्रथमतः पितुः पादयोः सम्यक् प्रणम्य, ततः कैके्याः अपि पादयोः प्रणिपत्य स्थितः। स राजा अश्रुपूर्णलोचनः 'राम' इति वदन्, दुःखेन न तं पश्यन् न च वक्तुं शक्तः। राज्ञः तं अदृष्टपूर्वं भीषणं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भीतिम् आपन्नः, इव सर्पे पदं समर्पयन्। सः पितरं महात्मानं शोकसन्तापपीडितं, दीर्घनिःश्वासं, विक्षिप्तचित्तं, दुःखितेन्द्रियं च अपश्यत्। स राजा इव उर्मिमालिनि समुद्रे कम्पमानः, ग्रहग्रस्त इव सूर्यः, मिथ्यावादी मुनिरिव सन्दृश्यते स्म। तस्य दुःखस्य अगाधत्वं विज्ञाय, रामस्य चिन्ता वर्धिता, पूर्णचन्द्रसमये समुद्र इव। पितुः हितकामः सः, चतुर्षु विषयेषु विचिन्तयामास—'किं हेतोः अद्य राजा माम् अभिसंवाद्य न प्रहृष्टः?' इति। 'कदाचित् अन्यदा कोपितः अपि पिता माम् आलोक्य तुष्टः भवति, किमिदानीं दुःखं तस्य मनसि जातम्?' इति सः चिन्तयन्, शोकसन्तप्तः, अधोमुखः कैकेयीं प्रणम्य इदं वाक्यम् अब्रवीत्—'मया किमपि अज्ञानतः पापं कृतं येन पिता मयि रुष्टः? तद् ब्रूहि, तं च समाश्वासय।' 'मम पिता या मां नित्यं स्नेहेन पश्यति, सः किमर्थं अद्य दुःखितमुखः मां न पश्यति न च भाषते?' 'न किञ्चित् शरीरे वा मनसि वा कष्टम् उपपन्नं स्यात्, सुखस्य प्राप्तिः दुर्लभा, दुःखं वा चिन्ता वा जायेत।' 'न किञ्चित् अनिष्टं भरतस्य, शत्रुघ्नस्य, वा मातॄणां कस्यचित् अपि अभवत्?' 'यदि अहम् अपि राजानं कुप्येयम्, तस्य वचनं न पालनियम्, न अहम् एकमपि क्षणम् जीवितुम् इच्छेयम् यदि राजा कुपितः।' 'यः स्वस्यैव जन्मस्थानं पश्यति, सः कथं तस्य इच्छां न कुर्यात्?' 'कच्चित् पितरि मम गर्वात् वा कोपात् वा किञ्चित् कठोरं वाक्यम् उक्तम् येन तव मनः विक्षिप्तम्?' इति। एवं रामेण उक्ता महात्मना, कैकेयी लज्जां विहाय, स्वार्थाय धृष्टया वाचा प्रत्युवाच—'राम, राजा न कुपितः, न च किञ्चन अनिष्टं तस्य अभवत्, केवलं तव भीत्या सः यदस्ति तद् वक्तुं न इच्छति।' 'न सः त्वां न प्रियं न अप्रियं वक्तुं शक्नोति, अतः यत् मया न उक्तं तत् त्वया कर्तव्यम्।' 'पूर्वं सः मां पूजयित्वा वरं दत्तवान्, इदानीं सः तं वरप्रदानं मानुष इव अनुतपति।' 'सः लोकनाथः 'वरं दास्यामि' इति उक्त्वा, अद्य तस्मात् प्रतिज्ञाय निवारयितुं इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुबन्धनं कर्तुम् इच्छेत्।' 'एष धर्मः, राम, सतां अपि विज्ञातः, अतः राजा सत्यात् न विचलितव्यः।' 'यदि राजा यत् हितं यत् अहितं वा ब्रूयात्, त्वं सर्वं करिष्यसि वा? यदि एवम्, अहम् अपि सर्वं वक्ष्यामि।' 'यदि यत् उक्तं तेन तव न निवर्तिष्यते, तर्हि वक्ष्यामि; सः हि स्वयम् उक्तुं न शक्नोति।' एवं कैकेय्या उक्तः, रामः दुःखितः, राज्ञः सन्निधौ तां रानीं प्रत्युवाच—'हा धिक्! त्वं माम् एवं वक्तुं न अर्हसि; हि अहम् अग्नौ अपि पतिष्यामि यदि राजा आज्ञापयेत्।' 'गुरुणा पित्रा राज्ञा हितैषिणा वा यत् आज्ञाप्यते, विषं पिबेयम्, वा समुद्रे अपि पतयेयम्।' 'अतः यत् राजा इच्छति तत् वद, तत् अहम् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामः द्वितीयं न वदति।' एवं सत्यवाग्रमेण रामेण उक्ता, कैकेयी, योग्या न सती, अतीव कठोरं वाक्यं वदति स्म—'पूर्वं सुरासुरयुद्धे, राघव, तव पिता मया रक्षितः, तदा सः द्वौ वरौ दत्तवान्।' 'तत्र अहम् राजानं याचितवती—भरतस्य अभिषेकं, तव च अद्यैव दण्डकारण्यगमनम्।' 'यदि त्वं पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, आत्मानं च सम्मानयितुम्, तर्हि मम वाक्यं शृणु।' 'यथा तव पिता प्रतिज्ञां कृतवान्, तथा त्वं चतुर्दशवर्षं वनं प्रवेष्टव्यः।' 'भरतः च अभिषेचितव्यः, एष अभिषेकः, राघव, सर्वथा तव कृते एव कृतः।' एवं कैकेयी रामं प्रति तद् वचनं न्यवेदयत्।