आयोध्यायाः नगरे तु, रजतवद् विमलैः गृहेषु, रत्नजालैः शोभितेषु, मेघसदृशैः महलैः आकाशं व्याप्तुम् इव उत्तिष्ठन्ति। तत्र, पृथिव्याः श्रेष्ठं गृहं, इन्द्रस्य प्रासादमिव प्रतिस्पर्धमानम्, रामः तेजसा दीप्तः पितुः निवासं प्रविष्टवान्। धनुष्मद्भिः अश्वैः च रक्षितेषु त्रिषु प्राकारेषु, नरश्रेष्ठः रामः पद्भ्याम् द्वौ प्राकारौ अतीत्य गच्छति। सर्वेषु प्राकारेषु अतीतेषु, दशरथस्य पुत्रः सर्वान् जनान् विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। यदा सः पितुः समीपं प्रविष्टः, तदा जनाः रामेण तुष्टाः तस्य प्रत्यागमनं प्रतीक्षन्ति, यथा समुद्रः चन्द्रस्य उदयम्। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, आयोध्या-काण्डे, अष्टादशः सर्गः श्रूयते। तत्र रामः पितरं शोकविह्वलम्, कैकेय्या सह उपविष्टम्, शुष्कवदनम् अपश्यत्। प्रथमं शिष्टाचारस्य पालनं कृत्वा पितुः पादौ प्रणम्य, सम्यक् शान्तः कैकेय्याः पादौ प्रणमति। राजा तु अश्रुपूर्णनेत्रः "राम" इति उक्त्वा, दुःखेन न तं दृष्टुम् न च वक्तुम् शक्तः। तस्य अप्रतिमं, भयावहं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन ग्रहीतः, यथा सर्पे पादं स्थापयति। महान्तं राजानं दुःखशोकाभिहतम्, दीर्घनिःश्वसितम्, विक्षिप्तचित्तम्, दुःखितेन्द्रियं अपश्यत्। यथा तरङ्गयुक्तः अपि समुद्रः स्थिरः, अधुना क्षुब्धः; यथा सूर्यः ग्रहणेन आवृतः; यथा ऋषिः मिथ्यावादी स्यात्। राज्ञः दुःखं गम्भीरं ज्ञात्वा, रामः चिंता-परः अभवत्, यथा पूर्णचन्द्रे समुद्रः क्षुब्धः। पितुः हिताय रामः चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—"किं राजा अद्य मां न अभिवादयति?" अन्यदा क्रुद्धः अपि पितरं मां दृष्ट्वा तुष्टः; किं दुःखं तस्य दृष्ट्वा उत्पन्नं? शोकग्रस्तं, दुःखितं, अवनतवदनं दृष्ट्वा, रामः कैकेयीं प्रणम्य इदं वचनम् उवाच— "किम् अहम् अज्ञानतः किञ्चिद् दुष्कृतं कृतवान्, येन मे पिता क्रुद्धः? ब्रूहि, तं च प्रसादय। मम पिता, यः सर्वदा मयि स्नेहवान्, अद्य किम् दुःखितवदनः मां न भाषते? न खलु शरीरे वा मनसि वा तस्य किञ्चिद् दुःखं अस्ति; सुखं दुर्लभं, दुःखं वा चिंता वा जायते। न खलु भरतस्य, शोभनस्य, शत्रुघ्नस्य, वा मातृषु कस्यचित् अशुभं जातम्। यदि महराजं कुपयामि, वा तस्य आज्ञां न पालनं कुर्याम्, तदा किम् अपि जीवितुम् इच्छेयम्, यावत् सः कुपितः। यः आत्मनः मूलं पश्यति, तस्य इच्छानुसारं न कर्तुं कः न शक्नुयात्? किम् पिता गर्वात् वा क्रोधात् वा तव किञ्चिद् कठोरं वचनं उक्तवान्, येन तस्य चित्तं विक्षिप्तम्?" एवं रामेण उक्तम्, कैकेयी निर्लज्जा, धैर्येण, स्वहिताय इदं वचनम् उवाच— "राम, न राजा क्रुद्धः, न तस्य किञ्चिद् अनिष्टम्, किन्तु तव भीत्या तस्य मनोवृत्तिं न प्रकाशयति। सः न तव प्रति सुखदुखं वदितुं शक्नोति; अतः तव कर्तव्यं यत् सः मम न उक्तवान्। पुरा मम पूजनं कृत्वा, राजा मम वरं दत्तवान्; अधुना सः तं वरं शोकितः, यथा साधारणः जनः। 'वरं दास्यामि' इति वचनं दत्त्वा, जनाधिपः तं प्रत्याहर्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुं इच्छेत्। धर्माधारितं एतद्, राम, साधुभिः अपि ज्ञातम्; अतः राजा तव हेतुना कुपितः अपि सत्यम् न त्यजेत्। यदि राजा तव प्रति यत् हितं वा अहितं वा वदेत्, तत् सर्वं करिष्यसि? तदा अहम् सर्वं पुनः वदामि। यदि राजस्य वचनं तव न निवर्त्यते, तदा अहम् वदामि; सः तव प्रति न वदिष्यति।" एतत् कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः विषण्णः, राज्ञः सन्निधौ तां रानीं उवाच— "हा, लज्जा! देवी, मां एवं न वदेत्; यतः राज्ञः आज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्। विषं पिबेयम्, वा समुद्रे अपि पतेयम्, यदि गुरुः, पिता, राजा वा हितैषी आज्ञापयेत्। अतः देवी, यत् राज्ञः इच्छति, तद् वद; तत् करिष्यामि, प्रतिज्ञाय—रामः द्विवारं न वदति।" एवं सरलः सत्यः रामः उक्तः, कैकेयी, यद्यपि न योग्यं, अत्यन्तं कठोरं वचनम् उवाच— "पूर्वे, देवासुरसंग्रामे, हे राघव, तव पिता, मया रक्षितः, महायुद्धे, व्रणितः सन्, द्वौ वरौ दत्तौ। तत्र, अहम् राज्ञः भरतस्य अभिषेकं, तव च अद्यैव दण्डकारण्यगमनं याचितवती। यदि तव पितुः सत्यप्रतिज्ञां पूरयितुम् इच्छसि, नरश्रेष्ठ, आत्मनः मानं रक्षितुम् इच्छसि, तदा मम वचनं शृणु। पितुः आज्ञां, यथा प्रतिज्ञां, पालनं कुरु; चतुर्दशवर्षाणि वनं प्रविष्टव्यं।