रामस्य राज्याभिषेकात् अधिकं न किञ्चिदस्माकं प्रियं भवितुमर्हति, यः अनन्ततेजाः रामः सर्वेषां मनसां प्रीतिमावहति। सखिभिः सुहृद्भिश्च तेन श्रुतानि शुभानि वचनानि, यैः सः पूजितः अभवत्, तान् श्रुत्वा रामः महत्या राजमार्गेण प्रस्थितवान्। तं पुरुषसिंहं यदा स मार्गेण ययौ, तदा न कश्चन जनः तस्मात् मनः वा चक्षुः वा अपाहरत्। यः रामं न पश्यति, अथवा यं रामः न पश्यति, सः सर्वैः जनैः अवमान्यते, स्वयमेव चात्मनं तिरस्करोति। स धर्मात्मा रामः सर्ववर्णेषु, सर्ववयःसु च, दया दर्शयति; तस्मात् सर्वे जनाः तं अनुयान्ति। तस्य मार्गे गगनमिव व्याप्नुवन्ति, मणिविद्रुमवातायनैः भूषितानि, मेघसङ्काशानि प्रासादानि दृश्यन्ते। तदैव सर्वेषु गृहेषु श्रेष्ठं, इन्द्रभवनसमं पितुः निवेशनं, तेजसा समुज्ज्वलितः रामः प्रविवेश। त्रीणि तोरणानि, धन्विनः, अश्वैश्च रक्ष्यमाणानि, तानि गत्वा, द्वे अन्ये तोरणे पादैः क्रम्य, नरश्रेष्ठः रामः अन्तः प्रविवेश। सर्वाणि तोरणानि अतिक्रम्य, दशरथसुतः समस्तं जनसमूहं विसर्ज्य, शुद्धे अन्तःपुरे प्रविवेश। यदा सः पितुः समीपं प्रविवेश, तदा सर्वः जनः रामेण तुष्टः, तस्य पुनरागमनस्य प्रतीक्षां चक्रे, यथा समुद्रः चन्द्रस्योदयस्य प्रतीक्षां करोति। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र रामः स्वपितरं दुःखार्तं कैकेय्याः सह उपविशन्तं, शुष्कवदनं, विषण्णं च दृष्टवान्। प्रथमं धर्मेण तस्य पितुः पादयोः प्रणम्य, ततः प्रशान्तचित्तः कैकेय्याः पादयोः अपि प्रणिपत्य, उपविष्टः। तदा राजा, अश्रुपूर्णलोचनः, 'राम' इति उक्त्वा, दुःखात् न तं निरीक्षितुं न च वक्तुम् अशकत्। अस्य अद्भुतस्य भीमस्य च रूपस्य निरीक्षणेन, रामः अपि भीतिम् आप, यथा सर्पे पदं स्थापयन्। सः पितरं महात्मानं दुःखशोकसम्पीडितं, दीर्घनिःश्वासिनं, विक्षिप्तचित्तं, सन्तप्तमनसं, हर्षरहितेन्द्रियं च अपश्यत्। सागरः इव तरङ्गैरावृतः, किन्तु अकम्पितः, स एव कम्पितः अभवत्; सूर्यः इव ग्रसेन आच्छादितः; मुनिरिव मिथ्यावादी। तस्य दुःखस्य अगाधत्वं विज्ञाय, रामः अपि चिन्तया अधिकं व्याकुलः अभवत्, यथा पूर्णचन्द्रसमये सागरः। पितुः हिते समर्पितचित्तः रामः, चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—'किं कारणं, यत् अद्य राजा माम् अभिवादनं न करोति?' अन्यदा कोपितोऽपि पिता माम् आलोक्य सन्तुष्टः भवति; किं दुःखं तस्य इदानीं जातम्? शोकसम्पीडितः, दुःखदर्शनः, अधोमुखः सन्, रामः कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनम् उवाच— 'कच्चित् मया अनवधानात् किञ्चित् अपराधं न कृतम्, येन मे पिता मयि कोपितः? यदि किञ्चित्, तद् मे कथय, तं च प्रसादय। मम पिता यः सदा मयि स्निग्धः, सः कुतः इदानीं दुःखार्तः, अप्रसन्नः, न च मया सह भाषते? कच्चित् न शरीरे, न च मनसि, तस्य किञ्चित् क्लेशः नास्ति; हि सुखस्य प्राप्तिः दुर्लभा, दुःखम् अथवा चिन्ता अपि जायेत। कच्चित् भरतस्य, यस्य रूपं मनोहरं, अथवा बलिनः शत्रुघ्नस्य, अथवा मम मातृणां कस्यचित्, किञ्चित् अनिष्टं न जातम्? यदि अहं पितरं रुषयामि, अथवा तस्य आज्ञां न पालनं कुर्याम्, तदा क्रुद्धे पितरि अहम् एकमपि क्षणं जीवितुम् न इच्छेयम्। यत्र जनः स्वस्यैव कारणम् इह पश्यति, तत्र कथं सः तस्य दृष्टदेवतायाः इच्छां न कुर्यात्? कच्चित् पितरः अहंकारवशात् अथवा कोपात्, त्वयि किञ्चित् कटुवचनं उक्तवान्, येन तस्य मनः विक्षिप्तम्?' एवं महात्मना राघवेण उक्ता सा कैकेयी, लज्जां विहाय, धैर्येण स्वार्थाय इदं वचनम् उवाच— 'राम, राजा न कोपितः, न च तस्य किञ्चित् अनिष्टं जातम्; परन्तु तव भीतिः तस्य मनोगतम् उक्तुं न शक्नोति। स न तव प्रति सुखदुःखयोः वचनं वक्तुं शक्नोति; तस्मात् त्वया एव कर्तव्यम्, यत् सः मम न उक्तवान्। पूर्वं सः माम् आदृत्य, वरं दत्तवान्; अधुना राजा तं वरदानं शुच्यते, यथा सामान्यः जनः। 'वरं दास्यामि' इति उक्त्वा, सः प्रजापतिः अधुना प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छन्। एष धर्मसमाहितः विषयः, राम, यः सतां अपि ज्ञातः; तस्मात् राजा, यदि तव कोपात् अपि, सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा तुभ्यं हितं वा अहितं वा वदेत्, तत् त्वं सर्वं करिष्यसि वा? यदि तथा, पुनः अहं सर्वं वक्ष्यामि। यदि यद् राजा उक्तवान्, तत् न निवर्तयिष्यसि, तर्हि अहं वदामि; सः हि तव प्रति स्वयम् उक्तुं न शक्नोति।' एवं कैकेय्या उक्तं श्रुत्वा, रामः विषण्णः, तां राज्ञीं पितुः सन्निधौ इदं वचनम् अब्रवीत्— 'हा धिक्! देवी, त्वं माम् एवं न वक्तुम् अर्हसि; अहं हि पितुः आज्ञया अग्नौ अपि प्रविशेयम्। गुरोः, पितुः, राज्ञः, हितवतो वा आज्ञया विषं पिबेयम्, अथवा समुद्रे अपि प्लवेयम्। तस्मात्, देवी, यत् पितुः अभिलषितम्, तत् मे कथय; अहम् एतत् करिष्यामि, प्रतिजाने—रामः द्विवारं न वदति।