रामः महता जनसमूहेन परिवृतः तस्य नगरस्य चत्वराणि नानाविधैः पुष्पमालाभिः सुरभिभिः च धूपैः सदा पूजितानि दृष्ट्वा, बान्धवैः मित्रैः च शुभाशिषः श्रुत्वा, सर्वान् जनान् यथोचितं पूर्वजानां पितामहानां च मार्गेण सन्मान्य, अग्रे प्रस्थितवान्। ते जनाः हर्षेण रामं अभ्यर्च्य, "अद्य त्वं अभिषिक्तः सन्, अस्माकं मार्गं पालय; यथा तव पित्रा पितामहैः च अस्मान् पालितम्, तथा त्वया अपि। रामे राजनि, वयं परमं सुखं जीवामः। न खाद्यस्य, न च वित्तस्य, कापि आवश्यकता; यदि रामं राज्ये प्रतिष्ठितं पश्येम, तत् एव अस्माकं पर्याप्तम्। रामस्य राज्याभिषेकात् अधिकं न किञ्चन प्रियं अस्ति अस्माकं, यस्य तेजः अनन्तम्," इति उक्त्वा, तं अभिवाद्य, रामः महतीं राजमार्गां प्रतिपद्य गतवान्। तेषां मित्राणां स्नेहिनां च शुभवचनानि श्रुत्वा, रामः तया राजमार्गया सानन्दं प्रस्थितः। तं पुरुषसिंहं गच्छन्तं दृष्ट्वा, कश्चन जनः न मनः न च नेत्रे अपासरत्। ये रामं न पश्यन्ति, वा येषां रामः न पश्यति, तान् सर्वे जनाः अवमान्यन्ते, स्वयम् अपि आत्मना तान् अवमान्यन्ति। स धर्मात्मा रामः सर्ववर्णान् सर्ववयस्कान् च करुणया पश्यन्, तेन सर्वे तं अनुगच्छन्ति। नगरस्य गगनच्छदमानानि, रत्नवातायनैः भूषितानि, मेघसदृशानि श्वेतानि प्रासादानि रम्याणि दृष्ट्वा, स रामः पृथिव्याः श्रेष्ठं तद् गृहम्, इन्द्रभवनस्य तुल्यम्, तेजसा विराजमानः पितुः निवेशनं प्रविवेश। धन्विनः अश्वैः च रक्षितानि त्रयः अन्तःपुरद्वाराणि अतिक्रम्य, पादेना एव द्वे अन्ये द्वार्य् अतीत्य, स उत्तमः पुरुषः अन्तःपुराणि सर्वाणि प्रविश्य, समस्तं जनसमूहं विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरम् प्रविवेश। पितुः समीपे प्रविश्य, समस्ते जनसमूहे तस्य प्रत्यावर्तनं प्रतीक्षमाणे, तं राजपुत्रं प्रहृष्टाः जनाः चन्द्रस्य उदयम् अपि सागरः इव, प्रतीक्षन्ते। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः पितरं शोकसंतप्तं कैकेय्या सह उपविष्टं, शुष्कवदनं दुःखार्तं च दृष्ट्वा, प्रथमं धर्मेण पितुः पादौ वन्दितवान्, ततः संयतः कैकेय्याः पादौ प्रणम्य। तदा राजा नेत्राभ्याम् अश्रुभिः पूरिताभ्याम् "राम" इति वदन्, दुःखात् न तं निरीक्षमाणः न च भाषितुम् अशकत्। तस्य राज्ञः अदृष्टपूर्वं भयङ्करं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि सर्पे पदं निवेशयन् इव, भयेन आक्रान्तः अभवत्। स रामः तं महात्मानं राजानं शोकसंतप्तं, दीर्घं श्वसन्तं, विक्षिप्तचित्तं, दुःखेन क्लिष्टेन्द्रियं च दृष्ट्वा, इव निमग्नः सागरः, ग्राहितः रविः, मिथ्यावादी मुनिरिव, क्षुब्धं मनः अपश्यत्। तस्य दुःखस्य अगाधत्वं विज्ञाय, रामस्य चित्तं पूर्णचन्द्रकाले सागरस्य इव, अधिकं व्याकुलं अभवत्। पितुः हिते निष्ठः रामः, चतस्रः सम्भावनाः मनसि विचिन्त्य, "किमर्थं अद्य राजा मां नाभिवादयति?" इति चिन्तितवान्। "अन्यदा कोपितः अपि पिता मां दृष्ट्वा तुष्टः भवति; किमिदानीं दुःखं तस्य अभवत् यदा मां पश्यति?" इति सः चिन्तयन्, शोकाभिभूतः, दुःखार्तः, अधोमुखः, कैकेय्यै प्रणम्य, इदं वचनम् उवाच— "कच्चित् अहं न किञ्चिद् अजानन् अपराधं कृतवान्, येन पिता मयि कुपितः? ब्रूहि, तं च प्रसादय। किमर्थं मम स्नेहितः पिता अद्य शुष्कवदनः, मयि अप्रसन्नः, न च मां भाषते? कच्चित् न शरीरे, न च मनसि, कापि व्यथा तं बाधते? हि सुखस्य प्राप्तिः दुर्लभा, दुःखं वा चिन्ता वा जायते। कच्चित् न भरते, न बलवति शत्रुघ्ने, न वा मातृषु कापि अमंगलता जाता? यदि अहं महतीं पितरं अप्रियं कुर्याम्, वा तस्य आज्ञां न पालनियाम्, तदा कोपिते पित्रि अहं क्षणमपि जीवितुम् न इच्छेयम्। यतः अत्र एव स्वस्य उत्पत्तेः कारणं जनः पश्यति, तस्मात् तं दृश्यं दैवतं कः न तुष्टिं कुर्यात्? कच्चित् मम पितरि गर्वात् वा क्रोधात् वा किञ्चिद् अशुभं वाक्यं त्वं श्रुतवती, येन तस्य मनः विक्षिप्तम्?" एवं महात्मना राघवेण उक्ता कैकेयी, न लज्जा, न भीता, आत्महितार्थिनी, निर्भयम् इदं वचनम् उवाच— "राम, राजा न कुपितः, न च कापि आपद् अभवत्; किं तु त्वत्तः भयात् सः स्वचित्तस्थितिं वक्तुं न शक्नोति। न सः त्वां प्रति प्रियं वा अप्रियं वा वक्तुं शक्नोति; तस्मात् यत् सः मम न उक्तवान्, तत् त्वया कर्तव्यम्। पुरा मां पूजयित्वा, सः वरं दत्तवान्; इदानीं राजा तं वरदानेन शुष्यति, यथा साधारणः जनः। 'वरं दास्यामि' इति प्रतिज्ञाय, सः प्रजापतिः अद्य प्रतिज्ञाभङ्गं इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छेत्। एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, सतां अपि विज्ञातः; तस्मात् राजा, त्वयि कोपितः अपि, सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा यत् हितं, यत् अहितं, वा वदेत्, तत् त्वया सर्वं कर्तव्यम्? यदि एवं, पुनः अहं सर्वं वक्ष्यामि। यदि यत् राजा उक्तवान्, तत् त्वया न विघ्नीयते, तर्हि अहं वदामि; सः हि त्वं प्रति वाक्यं न वक्ष्यति।