रामः तां राजमार्गं स्वर्गे देवेश्वर इव दृष्टवान्, यः दधि-शालि-यव-नैवेद्यैः, अगुरु-चन्दन-धूपैश्च भूषितः आसीत्। चत्वराणि अपि सदा नानाविध-मालाभिः सुरभि-गन्धैश्च पूजितानि, सखिभिः शुभाशिषः श्रुताः। सः यथोचितं सर्वान् जनान् पितृपैतामहेन मार्गेण सन्मानयन् अग्रे अगच्छत्। तदा जनाः उचुः—‘अद्य त्वं अभिषिक्तः सन् एषं मार्गं पालय, यथा वयं तव पित्रा पितृपैत्रमैश्च पालिताः। रामे नृपतित्वे वयं परमसुखेन वत्स्यामः। न अद्य भोजनस्य न महद्रयस्य काचिदपि आवश्यकता; केवलं रामं राज्ये प्रतिष्ठितं दृष्ट्वा एव अस्माकं तृप्तिः। रामस्य राज्याभिषेकात् अन्यत् किमपि न प्रियं, यस्य महत् तेजः अनन्तम् अस्ति।’ एवं सखिभिः सुहृद्भिश्च श्रुतानि, स्वस्त्ययनानि, मानितः रामः महत्यां राजमार्गे अग्रे प्रस्थितः। तं पुरुषसिंहं गच्छन्तं जनाः न मनः न चक्षुः अपाक्रष्टुं शक्ताः। यं रामं न पश्यति, अथवा यं रामः न पश्यति, तम् जनाः सर्वे अवमन्यन्ते, सः अपि स्वयम् आत्मनं गर्हते। धर्मात्मा रामः सर्ववर्णेषु सर्ववयःषु च दयां दर्शयति, तस्मात् सर्वे तं अनुसरन्ति। सः गगनच्छाय-प्रभैः मणिविद्रुम-रचित-जालक-शोभितैः प्रासादैः अलङ्कृतां नगरीं ददर्श। पृथिव्याः श्रेष्ठं तं गृहं, इन्द्रस्य भवनं इव, तेजसा विराजमानः रामः पितुः निवेशनं प्रविवेश। त्रिभिः धन्विनां, अश्वानां च रक्षितैः अन्तःपुरद्वारैः गत्वा, सः द्वाभ्यां अन्याभ्यां चत्वर्यौ पादेन अतिक्राम्य, सर्वाणि अन्तःपुरद्वाराणि अतीत्य, दशरथात्मजः जनसमूहं विसृज्य शुद्धमन्तःपुरं प्रविवेश। पितरं प्रविश्य, प्रजाः रामेण तुष्टाः तस्य प्रत्यागमनस्य प्रतीक्षां चक्रुः, यथा समुद्रः उदयिन्याः चन्द्रस्य प्रतीक्षां करोति। इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः श्रूयताम्। तत्र रामः पितरं कैकेय्या सह उपविष्टं, शुष्कवदनं, शोकाभिभूतं दीनं च दृष्टवान्। सः प्रथमं यथाविधि पितुः पादौ प्रणम्य, ततः समाहितः कैकेय्याः पादौ प्रणम्य, उपाविशत्। राजा नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवयन्, ‘राम’ इति नाम उक्त्वा, तं न पश्यन्, न च वक्तुं शक्तः। एवं अदृष्टपूर्वं भयंकरं राज्ञः रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयं जग्राह, इव सर्पमधि पदं स्पृष्ट्वा। महान् राजा शोकसन्तप्तः, दीर्घं श्वसन्, मनसि क्लेशं प्राप्नुवन्, इन्द्रियैः सुखरहितः रामेण दृष्टः। सः इव तरङ्गितः अपि अचलः सागरः, इव ग्रस्तः सूर्यः, इव मिथ्यावादी मुनिः—एवं विकृतः बभूव। राज्ञः दुःखं अगाधं ज्ञात्वा, रामः चिन्तायाम् अधिकतरं मग्नः, पूर्णचन्द्रकाले सागरः इव। पितुः हितकाम्यया, रामः चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—‘किं कारणं यत् राजा अद्य माम् अभिवादनं न करोति?’ ‘अन्यदा कोपितः अपि पिता माम् दृष्ट्वा प्रमुदितः भवति; इदानीं मयि पश्यति, कः दुःखः तस्य अभूत्?’ शोकाभिभूतः, दुःखार्तः, अवलम्बितमुखः रामः कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनम् उवाच—‘कच्चित् मया अजानता किमपि पापं न कृतम्, येन मे पिता मयि क्रुद्धः? ब्रूहि, तं च प्रसादय। कच्चित् न मे पिता, यः सदा मयि स्नेहितः, इदानीं दुःखितवदनः, मयि अप्रसन्नः, मया न भाषते?’ ‘कच्चित् न कश्चिद् शारीरः मानसिकः वा व्याधिः तं बाधते? हि सुखं दुर्लभं, दुःखं वा चिन्ता वा जायेत।’ ‘कच्चित् न भरतः, मनोज्ञदर्शनः, न च बलवान् शत्रुघ्नः, न वा काचिदपि जननी, कस्यचित् अनिष्टं जातम्?’ ‘यदि अहम् एनं महात्मानं पितरं अप्रियम् आचरेयम्, वा तस्य आज्ञां न समनुतिष्ठेयम्, तदा यावत् राजा कुपितः, तावत् क्षणमपि जीवितुम् इच्छेयम् न।’ ‘यत्र जन्तुः स्वस्यैव मूलं पश्यति, तत्र सः दृश्यदेवतायाः यथाकामं न कुर्यात् किम्?’ ‘कच्चित् पिता अहंकारात् वा रोषात् वा त्वयि कदाचित् अप्रियम् उक्तवान्, येन तस्य मनः व्यथितम्?’ एवं उक्ते महात्मना राघवेण, कैकेयी लज्जाम् अप्राप्य, धैर्येण, स्वार्थसिद्ध्यर्थं वचनम् उवाच—‘राम, राजा न क्रुद्धः, न च किञ्चिद् अनिष्टं जातम्; किंतु त्वत्तः भयात् तस्य यदस्ति मनसि तद् वक्तुं न शक्नोति। सः न ते प्रियं नाप्रियं वक्तुम् इच्छति; तस्मात् सः यत् न मया उक्तं, तत् त्वया अवश्यं कर्तव्यम्। पूर्वं सः माम् पूजयित्वा वरं दत्तवान्; इदानीं राजा तदनुशयम् अनुतप्यते, यथा साधारणः नरः। ‘वरं दास्यामि’ इति उक्त्वा, सः जनाधिपः प्रतिज्ञां पालयितुं न इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुं कर्तुम् इच्छेत्। एष धर्मसमुत्थः कार्यः, राम, सः सत्पुरुषैः अपि विज्ञायते; तस्मात् राजा त्वदर्थे कुपितः अपि सत्यं न परित्यजेत्। यदि राजा हितं वा अहितं वा ब्रूयात्, त्वं सर्वं करिष्यसि वा? यदि एवं, तर्हि सर्वं पुनरपि वक्ष्यामि।