रामः स्नेहपूर्णैः मित्रैः परिवृतः, हर्षितैः, पताकाध्वजैः भूषितः, सुगन्धितैः चन्दनधूपैः सुवासितः, रथं समारुह्य नगरं दृष्टवान्। तस्य नगरस्य गृहाणि, जनसमूहैः स्फुटितानि, श्वेतमेघसदृशानि प्रकाशमानि आसन्। रामः राजमार्गे गतवान्, यस्य मध्यभागः धूपगन्धेन सुवासितः, चन्दनागुरुशिलाभिः समलङ्कृतः। तत्र उत्तमाः गन्धाः आसन्, पटः, काष्ठपटः, मणिमुक्ताः, अक्षताः, रम्याः काचमणयः च आसन्। सः शोभितं, निर्विघ्नं, विविधपुष्पान्नैः आच्छादितं राजमार्गं दृष्टवान्, उन्नतान्नानां च अवनतान्नानां समुच्चयः तत्र आसीत्। तं मार्गं अपि सः सुरेश्वरः स्वर्गे यथा, तथेव दृष्टवान्, दधि, शालि, यव, चन्दनागुरु धूपैः अलङ्कृतं। चत्वराणि सर्वदा पुष्पमालाभिः, सुरभिगन्धैः पूजितानि आसन्; मित्रैः शुभाशंसनानि श्रुतानि। सः सर्वजनान् यथायोग्यं पूजितवान्, पितृपूर्वैः मार्गे गच्छन्। जनाः उक्तवन्तः—"अद्य त्वं अभिषिक्तः सन्, अस्माकं मार्गं रक्ष; यथा अस्माकं पितरः पितामहाः पोषितवन्तः। रामे राज्ञि सुखेन वयम् वास्यामः।" "अस्माकं खाद्यं वा धनं वा न आवश्यकम्; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः दृश्यते, तद् एव पर्याप्तम्।" "रामस्य राज्याभिषेकात् अधिकं किमपि अस्माकं प्रियं नास्ति; तस्य तेजः अनन्तम्।" इति मित्रैः, हितैः, अन्यैः शुभवाक्यैः सम्मानितः रामः महामार्गे अग्रे गतवान्। यः पुरुषः रामं न पश्यति, अथवा यं रामः न पश्यति, सः सर्वैः तिरस्कृतः, स्वयम् अपि आत्मनं अवमन्यते। तं धर्मात्मानं सर्ववर्णाश्रमजनाः, सर्ववयस्काः अनुगच्छन्ति, तस्य करुणया। तत्र, मेघसदृशैः गृहेषु, रत्नजालैः भूषितेषु, आकाशमिव आच्छादयन्ति, तानि रामः दृष्टवान्। पृथिव्याः श्रेष्ठं गृहं, इन्द्रस्य प्रासादमिव प्रतिद्वन्द्वि, पितुः निवासं, रामः तेजसा दीप्तः प्रविष्टवान्। त्रीणि प्राकाराणि, धनुष्मद्भिः अश्वैः च रक्षितानि, रामः अतीत्य, द्वौ प्राकारौ पद्भ्यां गतः। सर्वान् प्राकारान् अतीत्य, दशरथस्य पुत्रः, सर्वान् जनान् विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। पितुः समीपं प्रविश्य, सर्वजनाः सन्तुष्टाः, रामस्य आगमनं प्रतीक्षन्ति, यथा समुद्रः चन्द्रस्य उदयम्। इति श्रीवाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, अष्टादशः सर्गः श्रूयताम्। तत्र रामः, पितरं दुःखितं, कैकेय्याः सह उपविष्टं, शुष्कमुखं, शोकग्रस्तं दृष्टवान्। तदा रामः, यथायोग्यं, पितुः पादयोः प्रणम्य, शान्तचित्तः कैकेय्याः पादयोः प्रणम्य। राजा तं 'राम' इति आह्वयन्, अश्रुपूर्णनेत्रः, न तं दृष्टुम्, न वाचं वक्तुम् अशक्तः। तस्य अप्राप्तपूर्वं, भयकरं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन पीडितः, यथा सर्पं पदेन स्पृशन्। तं महराजं, शोकसन्तापेन संतप्तं, दीर्घश्वासं कुर्वन्तं, विक्षिप्तचित्तं, विषण्णेन्द्रियं, रामः अपश्यत्। सागरः यथा तरङ्गैः आवृतः अपि अचलः, इदानीं विक्षिप्तः; सूर्यः यथा ग्रहणेन आच्छादितः; ऋषिः यथा मिथ्या वदन्, तथा राजा। तस्य दुःखस्य गभीरत्वं ज्ञात्वा, रामः चिन्तायाम् अधिकं मग्नः, यथा पूर्णचन्द्रकाले सागरः। पितृहिताय रामः, चत्वारि कारणानि विचिन्त्य, "किमर्थं राजा अद्य मां न अभिवादयति?" इति चिन्तितवान्। "अन्यदा क्रुद्धः अपि पिता मां दृष्ट्वा प्रसन्नः भवति; किम् दुःखम् इदानीं तस्य दृष्ट्वा उत्पन्नम्?" इति अपि चिन्तितवान्। शोकाकुलं, दुःखसंतप्तं, नम्रं, रामः कैकेय्यै प्रणम्य, वाक्यम् उवाच—"किम् अहं अनवधानतया किञ्चित् अपराधम् अकुर्वम्, यः कारणात् पिता मयि क्रुद्धः? तद् ब्रूहि, तं च शमय।" "किमर्थं पिता, यः सर्वदा मयि स्निग्धः, अद्य अप्रसन्नः, शुष्कमुखः, मयि न वदति?" "किञ्चित् शरीरे वा मनसि वा दुःखम् न अस्ति इति आशां करोमि; सुखस्य प्राप्तिः दुर्लभा, दुःखम् वा चिन्ता वा जायते।" "किमपि अशुभं न अभवत् इति आशां करोमि, भरतस्य, रम्यदर्शनस्य, शत्रुघ्नस्य, वा मातृभ्यः?" "यदि अहं महराजं अप्रसन्नं कुर्याम्, वा तस्य आज्ञां न पालनियम्, न अहं जीवितुम् इच्छेयम्, एकक्षणमपि, राजा क्रुद्धः सन्।" "यत्र स्वजनः स्वस्य उत्पत्तिं पश्यति, तत्र तं दृष्ट्वा देवतुल्यं, किं न तस्य इच्छानुसारं आचरन्?" "किम् पितरः, गर्वात् वा क्रोधात् वा, किञ्चित् कठोरं वचनं त्वयि उक्तवान्, येन तस्य मनः विक्षिप्तम्?" इति रामः कैकेय्यै उवाच। तदा, महात्मना रामेण एवमुक्ता, कैकेयी, लज्जारहितं, स्वार्थाय, धैर्येण, वाक्यम् उवाच—"राम, राजा न क्रुद्धः, न किञ्चित् अनिष्टम् अभवत्; किन्तु, तव भयात्, यत् मनसि अस्ति, तद् न प्रकाशयति।