अश्वैः ग्रामनादिभिः सह, गजैः च, शुभैः सूत-मागधैः अग्रतः गच्छद्भिः, उत्तमगन्धर्वैः सत्कृतः, स्तुत्यमानः वैश्रवण इव, सः रामः प्रस्थितवान्। तदा रामः तां महतीं राजमार्गां ददर्श, या गजैः, रथैः, अश्वैः, जनसमूहैः च आकीर्णा आसीत्, यत्र चत्वराणि अपि पूर्णानि, रत्नैः समृद्धा, नानाव्यापारद्रव्यैः च विपुला, निर्मला च शोभमानाः आसीत्। ततः सप्तदशस्सर्गः श्रोतव्यः। रामः रथं आरोह्य, हृष्टमित्रैः परिवृतः, पताकाध्वजैः भूषितः, दिव्यधूपैः च सुरभितः, तत्र स्थितः। सः श्रीरामः तां पुरीं जनसमूहैः पूर्णां ददर्श, या गृहाणि मेघसङ्काशानि प्रभासमानानि आसीन्। सः रामः राजमार्गेण प्रस्थितवान्, यस्य मध्ये धूपगन्धः आसीत्, चन्दन-अगुरु-राशिभिः समन्ततः अलङ्कृतः। तत्र उत्तमगन्धाः आसन्, क्षौम-कौशेय-वस्त्राणि, अक्षतामुक्ताः, रम्यश्च स्फटिकः। सः तां राजमार्गां ददर्श, या नानाविधैः पुष्पैः, अन्नैः, उच्चैः नीचैः च आवृताः, विमला च आसीत्। सः तां दिव्यां राजमार्गां ददर्श, यथा इन्द्रः स्वर्गे, दधि-शालि-यवैः च नैवेद्यैः, अगुरु-चन्दन-धूपैः च अलङ्कृतम्। चत्वराणि सर्वदा नानापुष्पमाल्यैः, सुरभिगन्धैः च पूजितानि आसन्; सः स्वमित्रैः बहून् शुभाशिषः श्रुतवान्। सः सर्वान् जनान् यथोचितं सत्कृत्य, पितृपैतामहवदाचरन् प्रस्थितवान्। तदा जनाः ऊचुः—"अद्य त्वं अभिषिक्तः इमं मार्गं पालय, यथा त्वदीयेन पित्रा पितामहैः च वयं पालिताः, ततः रामे राजनि सुखेन वत्स्यामः।" "नास्माकं अन्नस्य धनस्य वा आवश्यकता अस्ति; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः दृश्यते, तदेव पर्याप्तम्।" "रामस्य राज्याभिषेकात् अन्यत् न किञ्चित् प्रियतमा अस्ति, यस्य तेजः अनन्तम्।" इति मित्रैः स्नेहिभिः च अन्यैः च शुभैः वचोभिः पूज्यमानः रामः महता राजमार्गेण प्रस्थितवान्। तं नरश्रेष्ठं यः जनः पश्यति न वा, यस्मिन्स्थले रामः न दृश्यते, सः सर्वैः अवमानितः, स्वयम् अपि आत्मानं तिरस्करोति। स धर्मात्मा सर्ववर्णेषु सर्ववयःसु च दयां दर्शयति, तस्मात् सर्वे तमनुगच्छन्ति। तत्र गृहाणि मेघसङ्काशानि, रत्नजालैः भूषितानि, आकाशम् इव व्याप्नुवन्ति। तं भूमौ श्रेष्ठं भवनं, यत् इन्द्रस्य भवनमिव, रामः प्रविवेश, तेजसा दीप्तिमान्, पितुः निवेशनम्। त्रिभिः प्राकारैः, येषां रक्षिणः धन्विनश्च अश्वाश्च आसन्, तानि अतिक्रम्य, ततः द्वौ प्राकारौ पद्भ्यां अतीत्य, सः नरश्रेष्ठः अन्तः प्रविवेश। सर्वान् जनान् विसृज्य, दशरथात्मजः सर्वान् प्राकारान् अतिक्रम्य, शुद्धे अन्तःपुरे प्रविवेश। तत्र पितुः समीपम् उपेत्य, सर्वे जनाः रामेण प्रहृष्टाः तस्य निर्गमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्तः, यथा समुद्रः उदयिनि चन्द्रे प्रतीक्षते। अष्टादशस्सर्गः वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। तत्र रामः पितरं उपविष्टं दीनमनसं, कैकेय्या सह, शुष्कवदनं शोकसंविग्नं च ददर्श। सः प्रथमं पितुः पादौ विधिवत् प्रणम्य, ततः कैकेय्याः पादौ सम्प्रणम्य, स्थितः। राजा अश्रुपूर्णलोचनः ‘राम’ इति उवाच, किन्तु दुःखात् न पश्यति, न च वक्तुम् अशकत्। एतादृशं अपूर्वं भयावहम् अवस्थां पितुः दृष्ट्वा, रामः अपि भीतः, इव सर्पे पदं स्थापयन्। सः महात्मानं राजानं शोकसन्तापपीडितं, दीर्घनिःश्वसन्तं, विक्षिप्तचित्तं, दुःखितेन्द्रियं च ददर्श। सागरः इव तरङ्गैः आवृतः, किन्तु स्थिरः, सः अपि कम्पमानः, ग्रहग्रस्तसूर्य इव, मिथ्यावादी मुनिरिव, सः राजा बभूव। राज्ञः दुःखं, यत् अगाधं, ज्ञात्वा, रामः अपि चिन्तया पीडितः, पूर्णचन्द्रे सागर इव। पितुः हिते स्थितचित्तः रामः, चत्वारि कारणानि मनसा विचिन्त्य, "किं हेतोः राजा अद्य माम् नाभिनन्दति?" इति चिन्तयामास। "अन्यदा कोपितः अपि पिता माम् दृष्ट्वा तुष्टः भवति; किमिदानीं दुःखं तस्य मनसि जातम्?" इति। शोकसंविग्नः, दुःखपीडितः, अधोमुखः रामः कैकेयीं प्रणम्य उवाच—"कच्चित् अहं अज्ञानतः किञ्चित् अपराधं न कृतवान्, यः कारणात् पिता मयि कोपितः। कृपया तं निवेदय, पितरं च प्रसादय।" "मम पिता, यः सदा मयि स्नेहम् दर्शयति, किमर्थं अद्य दुःखितवदनः, न मां पश्यति, न च भाषते?" "कच्चित् न किञ्चित् शरीरसम्बन्धि वा मानसम् वा दुःखं तं बाधते। सुखस्य प्राप्तिः दुर्लभा, दुःखं वा चिन्ता च कदाचित् जायते।" "कच्चित् भरतस्य, रम्यदर्शनस्य, वा बलिनः शत्रुघ्नस्य, वा मातॄणां कस्यचित् अमंगलं न जातम्?" "यदि अहं महात्मानं राजानं अप्रियम् अकरवम्, वा पितुः आज्ञां न पालयेयम्, तर्हि अहम् एकपलमपि जीवितुम् न इच्छेयम्।" "यः स्वस्यैव मूलं अत्र पश्यति, सः कथं तस्य इच्छां न आचरति, यः दृश्यः देवता इव अस्ति?" इति। एवं सः रामः, हयैः गजैः च, सुगन्धैः च, जनसमूहैः च, राजमार्गेण प्रस्थितः, पितुः निवेशनं प्रविश्य, दुःखमगाधं दृष्ट्वा, पितरं प्रणम्य, कारणं पृच्छन्, धर्मसंयुक्तया वाचा कैकेयीं अपृच्छत्।