एषः नृपतिः दीर्घकालं राज्यं शासनं करिष्यति, एतत् जनानां महद्भाग्यं; अस्य नृपतेः अधीनं कश्चन कदापि अप्रियं न पश्येत्, न दुःखं अनुभवेत इति सर्वे जनाः मन्यन्ते। रामस्य गमनकाले, तस्य अश्वाः ग्रामनिनादसदृशं हिन्वन्तः, गजैः सहिताः, पुण्यैः सूत-मागधैः अग्रे गच्छन्तः, उत्तमगानकैः सत्कृताः, प्रशंस्यमानः वैश्रवण इव प्रस्थितः। स रामः तं महापथं ददर्श—यत्र गज-रथ-अश्व-जनसमूहैः सञ्जुष्टं, चत्वराणि पूर्णानि, रत्नैः समृद्धं, नानाव्यापारैः धन्यम्, निर्मलं च दीप्तिमन्तम्। रामः, हृष्टमित्रैः परिवृतः, पताकाध्वजैः भूषितः, सुरभिसुगन्धैः च धूपितः, रथमारुह्य नगरं निरीक्षते स्म। सा पुरी जनसमूहेन पूर्णा, गृहाणि मेघसङ्काशानि, शुक्लवर्णानि, तेन दृष्टानि। सः राजमार्गे प्रस्थितः, यस्य मध्ये धूपगन्धः प्रवाहितः, चन्दन-अगुरु-राशिभिः समन्ततः उपलक्षितः। तत्र परमसुगन्धयः, क्षौम-कौशेय-वस्त्राणि, मुक्तामणयः, सुशोभनानि स्फटिकरत्नानि च दृश्यन्ते स्म। सः राजमार्गः, विविधैः पुष्पैः, भोज्यैः, उच्चावचैः आवृतः, रमणीयः, अविघ्नः च बभूव। तं राजमार्गं सः स्वर्गे देवपतिरिव ददर्श, दधि-शालि-यव-नैवेद्यैः, अगुरु-चन्दन-धूपैः च पूजितम्। चत्वराणि सदा नानाविधमाल्यैः, सुरभिगन्धैः पूजितानि; सः मित्रैः कृतशुभाशिषः शृणोति स्म। रामः सर्वान् जनान् यथाविधि पूजयामास, पितामहपितृपथेन प्रस्थितः। 'अद्य त्वं राज्याभिषिक्तः सन्, अस्माकं मार्गं पालय; यथा त्वदीयपिता पूर्वकाः च अस्मान् पोषितवन्तः। रामे राजनि वसामः सुखेन,' इति जनाः प्राहुः। 'न भोजनस्य, न महद्रत्नस्य आवश्यकता; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः दृश्यते, ततः परम् न किञ्चिद् इच्छामः।' 'रामस्याभिषेकात् प्रियतरं नास्ति; तस्य तेजसा सीमाम् नास्ति,' इति सर्वे प्रहर्षं प्रकटयन्ति स्म। एवं शुभवचनानि शृण्वन्, स्नेहयुक्तैः मित्रैः कृतस्तुतिः, रामः महापथेन प्रस्थितः। तं पुरुषसिंहं पश्यन्तः, जनाः न मनः, न चक्षुः अपसारयितुं शेकुः। यं रामं न पश्यति, यं वा रामः न पश्यति, सः सर्वैः तिरस्क्रियते, स्वयमेवात्मना गर्ह्यते। धर्मात्मा सः सर्ववर्णान् सर्ववयस्कांश्च अनुकम्पया पालयति; तस्मात् सर्वे तमनुगच्छन्ति। नगरे गगनस्पृशः शुभ्रगृहाणि, मणिविद्रुमवातायनैः शोभितानि, मेघसदृशानि दृश्यन्ते। सः रामः, पृथिव्यां श्रेष्ठं गृहम्—इन्द्रस्य प्रासादमिव—तेजसा दीप्तिमान्, पितुः भवनं प्रविवेश। त्रिभिः प्राकारैः, धन्विनः अश्वैः च रक्षितैः, सः प्राप्य, ततः द्वौ प्राकारौ पद्भ्याम् अतीत्य, सर्वान् प्राकारान् पारयित्वा, दशरथस्य सुतः, सर्वान् जनान् विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरं प्रविवेश। यदा सः पितुः समीपं प्रविवेश, तदा सर्वे जनाः, रामेण सन्तुष्टाः, तस्य प्रतिनिवर्तनस्य प्रतीक्षां कृतवन्तः, यथा समुद्रः उदयचन्द्रस्य प्रतीक्षां करोति। तत्र रामः पितरं दीनं, कैकेय्या सह उपविष्टम्, शुष्कमुखं, दुःखितं च ददर्श। सः प्रथमं यथाविधि पितुः पादौ वन्द्य, ततः सम्यक् चित्तः कैकेय्याः पादौ ववन्दे। राजा अश्रुपूर्णलोचनः 'राम' इति वदन्, दुःखात् तं न पश्यन्, न च भाषितुम् अशकत्। एवं अप्राकृतं, भीषणं, राज्ञः रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भीतिम् आप, इव सर्पं पदेन स्पृशन्। सः दुःखशोकाभिभूतं, दीर्घनिःश्वासिनं, चित्तविक्षिप्तं, इन्द्रियैः शून्यं, महात्मानं राजानं ददर्श। सागरः तरङ्गैः आवृतः अपि अकम्प्यः, इव उद्विग्नः; सूर्यः ग्रहणेन अपि; ऋषिः मिथ्यावादी इव सः बभूव। राज्ञः दुःखं, अगाधं, विज्ञाय, रामस्य चित्तम् अधिकं उद्विग्नम् अभवत्, पूर्णचन्द्रकाले सागरस्येव। पितुः हिते रतः रामः, चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—'किमर्थं राजा अद्य माम् अभिवादयितुं न इच्छति?' इति। 'अन्यदा कुपितः अपि, पितरं मां दृष्ट्वा तुष्टः भवति; किं दुःखं तस्य दृष्ट्वा मयि जातम्?' इति सः चिन्तयामास। दुःखार्तः, शोकपीडितः, अधोमुखः रामः, कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनं उवाच— 'कच्चित् अहं अज्ञानतः पापं न कृतवान्, येन मे पिता क्रुद्धः अभवत्? तद् ब्रूहि, तं च प्रसादय।' 'मम पिता, यो मयि सदा स्नेहवान्, किमर्थं अद्य दुःखितमुखः, मयि अप्रसन्नः, न च मां भाषते?' 'न किञ्चित् कायिकं वा मानसिकं वा व्यसनं तं बाधते इति आशंसे; सुखम् सुलभं न स्यात्, दुःखं वा चिन्ता वा जायेत।' 'कच्चित् न किंचिद् अशुभं भरतस्य, शत्रुघ्नस्य वा, वा अन्यासां मातॄणां किञ्चिद् अभवत्?' 'यदि अहं महात्मानं राजानं अप्रियम् आचरामि, वा पितुः आदेशं न पालनियम्, तर्हि राजा कुपितः सन्, अहं क्षणमपि जीवितुम् न इच्छेयम्।' एवं धर्मात्मा रामः, पितुः दुःखं, जनस्य आशां च, मनसि स्थापयन्, तत्र स्थितः।