अद्य राघवः समृद्धिं लभते, स राजा भवितुम् उपक्रमते, यस्य राज्यानुग्रहेण वयं सर्वेऽपि सर्वकामान् प्राप्स्यामः, स हि अस्माकं नाथः भविष्यति। स राजा यः दीर्घकालं प्रजासु राज्यं करिष्यति, तस्य अधीनाः जनाः सदा सुखिनः स्युः, न कश्चित् तत्र दुःखदर्शनं वा दुःखानुभवं वा प्राप्नुयात्। स राघवः अश्वैः ग्रामनिःस्वनैरिव हेषमाणैः गजैः च, शुभशब्दकारिभिः सूतमागधैः अग्रे गच्छद्भिः, श्रेष्ठगानकैः सत्कृतः, यथैव वैश्रवणः स्तूयते, तथैव स्तूयमानः प्रस्थितवान्। स रामः तं महापथं दृष्टवान्, यत्र गजाः रथाः अश्वाः जनसमूहैः च संकुलं, चत्वराणि रत्नसमृद्धानि, नानाव्यवसायसमृद्धानि, विशुद्धशोभमानानि च आसन्। एतस्मिन्नेव काले, रामः रथमारुह्य, हृष्टमित्रैः परिवृतः, पताकाध्वजैः भूषितः, दिव्यगन्धधूपेन च सुरभितः, नगरीं जनसमृद्धां ददर्श, यस्य गृहाणि मेघवर्णशुभ्राणि आसीन्। स राजा राजमार्गेण प्रस्थितः, यस्य मध्ये गन्धानुलेपनं, तटयोः च चन्दनागुरुचूर्णस्य राशयः आसन्। तत्र उत्तमगन्धान्, कार्पासक्षौमवस्त्राणि, अक्षतामुक्ताः, रम्यशिलाभिः सह दृष्टवान्। स तं महाशोभनं निर्बाधं राजमार्गं अपश्यत्, यः नानापुष्पभक्ष्यैः, उच्चावचैश्च आवृतः आसीत्। स राजा स्वर्गपतिरिव तं राजमार्गं दृष्टवान्, यत्र दधियवमुद्गानां नैवेद्यैः, अगुरुचन्दनधूपैः च भूषितम्। चत्वराणि नित्यं पुष्पगन्धैः पूजितानि, मित्रैः च बहुधा मङ्गलशब्दाः श्रुताः। स सर्वान् जनान् यथोचितं पूजयन्, पितामहपितृपदनुगतः प्रस्थितः। जनाः तं रामं अभिषेचितं दृष्ट्वा, "अद्य त्वं राज्याभिषिक्तः, अस्माकं पितृपितामहैः यथा रक्षिताः, तथा अस्मान् रक्ष, तदा त्वयि राजा सति वयं परमसुखिनः भविष्यामः" इति वदन्ति। "न भोजनस्य, न महद्वित्तस्य आवश्यकता अस्ति; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः स्यात्, ततः परं न किमपि आवश्यकम्।" "रामस्य राज्याभिषेकात् अन्यत् न किञ्चिद् अस्माकं प्रियतरम् अस्ति, यस्य तेजः अनन्तम्।" एवं मित्रसुहृद्भिः श्रावितानि शुभशब्दानि श्रुत्वा, सम्मानितः रामः महापथेन अग्रे प्रस्थितः। तं उत्तमपुरुषं यः कश्चित् दृष्ट्वा, न मनः न चक्षुः अपाक्रष्टुं शक्तः। यः रामं न पश्यति, अथवा यं रामः न पश्यति, तं सर्वे जनाः तिरस्कुर्वन्ति, स च स्वयमेवापि आत्मनं गर्हते। स धर्मात्मा सर्ववर्णान् सर्ववयस्कांश्च अनुकम्पया पश्यति, तस्मात् सर्वे तं अनुसरन्ति। तत्र मेघवर्णशुभ्रैः, रत्नजालविभूषितैः, आकाशमिव व्याप्नुवद्भिः प्रासादैः शोभितान् नगरीं दृष्ट्वा, रामः पृथिव्यां श्रेष्ठं तं गृहं प्रविश्य, इन्द्रभवनसदृशं, पितुः वेश्म तेजसा दीप्तमानं प्रविष्टवान्। त्रिभिः तोरणैः, येषां रक्षिणः धनुर्धराश्वसमायुक्ताः आसन्, स रामः गच्छन्, द्वौ अन्यौ तोरणौ पादयोर् गच्छन् अतीत्य, सर्वाणि तोरणानि अतिक्रम्य, दशरथात्मजः सर्वान् जनान् विसृज्य, शुद्धान्तरालयं प्रविष्टः। पितरं प्रविश्य, जनाः रामेण प्रमोदिताः, तस्य पुनरागमनाय प्रतीक्षन्ते, यथा समुद्रः उदयमानचन्द्राय प्रतीक्षते। ततः श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः पितरं शोकसन्तप्तं, कैकेय्याः सह उपविष्टं, मलिनमुखं, दीनं च दृष्टवान्। स रामः प्रथमं यथोचितं पितुः पादौ प्रणम्य, ततः सम्यक् शमेन कैकेय्याः पादौ प्रणम्य, तत्र स्थितः। राजा अश्रुपूर्णलोचनः "राम" इति उक्त्वा, दुःखेन न तं दृष्टुं शक्नोति, नापि वक्तुं। एवं अप्रत्याशितं, भयङ्करं राज्ञः रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन आक्रान्तः, इव सर्पे पदं निधाय। स रामः महान्तं राजानं शोकेन संतप्तं, दुःखार्तं, दीर्घनिःश्वासिनं, मनसि विक्षिप्तं, इन्द्रियैः प्रमूढं, प्रम्लानं च दृष्टवान्। स राजा यथा तरङ्गितः अप्यगाधः समुद्रः कम्पमानः, ग्रस्तप्रभः सूर्यः, मिथ्यावादी मुनिरिव, तथा आसीत्। राज्ञः दुःखं गम्भीरं दृष्ट्वा, रामः अपि चिन्तया व्याकुलः, पूर्णचन्द्रकाले समुद्र इव। पितुः हिते निष्ठः रामः, चत्वारः हेतून् चिन्तयामास—"किं कारणं यत् अद्य राजा माम् अभिवादयितुं न इच्छति?" "अन्यदा क्रुद्धः अपि पिता माम् दृष्ट्वा तुष्टः भवति; किं दुःखं तस्य दृष्ट्वा मयि उत्पन्नम्?" शोकसन्तप्तः, दुःखार्तः, अधःमुखः सन्, रामः कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनं उवाच— "कच्चित् अहं न अजानन् किञ्चित् अपराधम् अकरवम्, येन पिता मयि क्रुद्धः; तद् ब्रूहि, तं च प्रसादय।" "मम पिता, यः सदा मयि स्निग्धः, कथं अद्य दुःखदर्शनो, न च मम प्रति भाषते?" "कच्चित् न शरीरे, न च मनसि, तस्मिन् कश्चित् व्यसनम्; सुखस्य प्राप्तिर् दुर्लभा, दुःखमपि च सदा जायते।" "कच्चित् न किंचिद् अमङ्गलम् अभवत् भरते, रूपसम्पन्ने, महाबले शत्रुघ्ने, वा मम मातृषु कस्यचित्?" एवं स रामः, जनानां प्रीतिर्निधिः, मार्गेण प्रस्थितः, पितुः समीपं गच्छन्, तं दुःखार्तं पितरं सान्त्वयितुं, कारणं ज्ञातुं च, कैकेयीमपि प्रश्नन्, हृदयेन चिन्तयन् तस्थौ।