नगरस्य राजमार्गे रामः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र प्रासादेषु भूमौ च स्थिताः जनाः उत्तमैर् वाक्यैः तं सम्मानयन्ति—“नूनं कौसल्या माता रमते, मातृणां प्रियः रामः।” तं सफलं यात्रा-संपादनं पितृ-राज्यं च प्राप्नुवन्तं दृष्ट्वा, सीतां च सर्वेषां कुल-स्त्रीणां मध्ये श्रेष्ठां पत्न्यः, कौसल्यायाः हर्षः वर्धते। तासां स्त्रीणां मध्ये सीता या रामस्य हृदयस्य प्रियतमाः, तया सर्वश्रेष्ठा कुल-स्त्रीणां इति मन्यन्ते; नूनं रानी पूर्वं महत् तपः कृतवती। सा रोहिण्याः चन्द्रेण सह संयोगं यथा, तथा रामेण सह एकत्वं प्राप्तवती। एवं पुरुषश्रेष्ठः रामः स्त्रीभिः प्रासाद-शिखरेभ्यः मधुरं वाक्यम् श्रुणोति, राजमार्गे गच्छन्। तत्र रामः नगर-जनानां विविधं संवादं शृणोति, स्व-स्व अभिप्रायं व्यक्तवन्तः, हृष्टाः नागरिकाः। “अद्य रामः समृद्धिं प्राप्नोति, शीघ्रं राजकीयं अनुग्रहं लभते; सर्वे इच्छितं सम्पूर्णं भविष्यति, स राजा भविष्यति।” “सर्वजनानां सौभाग्यं यत् स दीर्घकालं राज्यं करिष्यति; तस्य पुरुषस्य अधीनं कश्चन दुःखं न पश्येत्, न दुःखं अनुभवेत्।” अश्वैः ग्रामस्य इव ह्रेषद्भिः, गजैः, शुभैः सूत-मगधैः अग्रे गच्छद्भिः, उत्तम-गायकैः सम्मानितः, वैश्रवण इव प्रशंसितः, रामः अग्रे गच्छति। स महा-राजमार्गं पश्यति—गजैः, रथैः, अश्वैः, जन-समूहैः पूर्णम्; चत्वराणि रत्नैः, वस्त्रैः, भूरि-विपण्यः, निर्मलम् दीप्तिमान्। रामः रथं आरोह्य, हृष्ट-मित्रैः परिवृतः, पताकाभिः ध्वजैः च शोभितः, द्रव्य-धूपस्य गन्धेन सुगन्धितः। स पुरीं पश्यति, जनैः पूर्णां, गृहाणि श्वेत-मेघैः इव दीप्तानि। स राजमार्गे गच्छति, मध्यं धूपगन्धेन सुवासितम्, चन्दन-अगारु-राशिभिः शोभितम्। तत्र उत्तमाः गन्धाः, तन्तु-वस्त्राणि, अप्रविद्ध-मुक्ताः, उत्तम-शिलाः च दृश्यन्ते। स तं राजमार्गं पश्यति, विविध-पुष्प-आहारैः आवृतम्, उच्च-नीचः च। स देव-राजः स्वर्गे यथा, तथा स राजमार्गं पश्यति, दधि-अन्न-यवैः, चन्दन-अगारु-धूपैः अलङ्कृतम्। चत्वराणि सदा पुष्प-मालाभिः, गन्धैः पूजितानि; मित्रैः शुभ-आशीर्वादाः श्रुणोति। स सर्वान् जनान् यथायोग्यं पूजयति, पूर्वजैः पितृभिः यथा मार्गः गृहीतः, तथा गच्छति। “अद्य त्वं अभिषिक्तः सन्, मार्गं रक्ष; यथा पितृभिः पालिताः वयम्, तथा रामे राजा सन् सुखेन वास्यामः।” “अस्माकं भोजनं वा, धनं वा न आवश्यकम्; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः दृश्यते, तेन एव तुष्टाः स्मः।” “रामस्य अभिषेकात् किमपि प्रियं नास्ति, यस्य तेजः अनन्तम्।” एताः शुभाः वाचः मित्रैः, हितैः च श्रुत्वा, रामः महा-राजमार्गे अग्रे गच्छति। जनाः तं पुरुषश्रेष्ठं दृष्ट्वा, मनः वा नेत्रं वा न निवर्तयन्ति। यः रामं न पश्येत्, वा यस्य रामः न पश्येत्, स सर्वैः निन्द्यः, आत्मनापि तिरस्कृतः। स धर्मात्मा सर्ववर्णेषु, सर्व-वयः जनेषु दया दर्शयति; तस्मात् सर्वे तं अनुवर्तन्ति। तत्र गृहानि मेघ-सदृशानि, रत्न-जालैः शोभितानि, आकाशं आच्छादयन्ति इव, दृश्यन्ते। पृथिव्याः उत्तमं गृहं, इन्द्रस्य प्रासादं इव, रामः प्रविशति, तेजसा दीप्तमान्, पितुः निवासम्। त्रीणि प्राकाराणि धनुः-धारिभिः, अश्वैः च रक्षितानि, तानि अतीत्य, द्वे प्राकारौ पद्भ्यः अतीत्य, पुरुषश्रेष्ठः। सर्वान् प्राकारान् अतीत्य, दशरथस्य पुत्रः सर्वान् जनान् विसर्ज्य, शुद्धं अन्तःपुरं प्रविशति। स पितुः समीपं गच्छन्, सर्वे जनाः रामेण हृष्टाः, तस्य आगमनं प्रतीक्षन्ति, यथा समुद्रः चन्द्रस्य उदयम्। तत्र रामः पितरं उपविष्टम्, कैकेय्याः सह, शुष्क-वदनं, दुःखितं पश्यति। प्रथमं यथाविधि पितुः पादयोः प्रणम्य, शान्तः कैकेय्याः पादयोः प्रणमति। राजा अश्रु-पूरित-लोचनः “राम” इति उक्त्वा, दुःखेन न तं पश्यति, न वदति। तस्य अप्राप्तं, भयकरं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन ग्रहीतः, सर्पं पदेन स्पृशन् इव। स महा-राजानं पश्यति, शोक-तापेन पीडितम्, दीर्घ-श्वासं कुर्वन्तम्, मनः विह्वलम्, इन्द्रियाणि नन्दितानि न। सागरः तरङ्गैः आवृतः अपि स्थिरः, अधुना विक्षिप्तः; सूर्यः ग्रहणेन आच्छादितः; ऋषिः मिथ्या-वचनं उक्त्वा इव। राज्ञः दुःखं अप्रमेयं ज्ञात्वा, रामः च चिन्तायाम् अधिकं निमग्नः, पूर्ण-चन्द्रे सागरः इव। पिता-हिते निष्ठः रामः, चत्वारि कारणानि चिन्तयति—“किमर्थं राजा अद्य मां न अभिवादयति?” “पूर्वं कोपितः अपि पिता मां दृष्ट्वा सन्तुष्टः; किम् दुःखं अधुना तस्य दृष्ट्वा उत्पन्नम्?” एवं नगरस्य जनाः, स्त्रियः, मित्राणि, सर्वे रामं प्रशंसन्ति, तं धर्मात्मानं, राजमार्गे शोभितम्, पितुः समीपं गच्छन्तम्। स शुद्धं अन्तःपुरं प्रविश्य, दुःखितं पितरं, कैकेय्यां च पश्यति, तस्य दुःखस्य कारणं ज्ञातुं इच्छति।