रामः प्रयान्तं तमेकमनसा जनसमूहः सर्वतः परिवव्रुः। तदा श्रेष्ठाः अश्वाः गजाश्च, पर्वतकल्पाः, तं अन्वयुः। तथा शतशः सहस्रशश्च जनाः रामं अन्वगच्छन्। अग्रे चन्दनागुरुधूपस्निग्धाः रथिनः शूराः प्रजग्मुः। शौर्यसम्पन्नाः नराः खड्गधनुष्मन्तः, आशाभरितचित्ताः, अग्रे प्रस्थिताः; ततः वादित्रध्वनिः सूतमागधप्रशंसाश्च समुत्पेतुः। मार्गे मार्गे सिंहनादाः वीराणां शुश्रुविरे, स्त्रियश्च भूषणभूषिताः राजप्रासादवातायनस्थाः समन्तात् स्थिताः। शत्रुसूदनः स रामः पुष्पवृष्टिभिः स्त्रीभिः अभिषिक्तः, सर्वाङ्गसंपूर्णः, ताः स्त्रियः हर्षयामास। ये प्रासादेषु ये च भूमौ स्थिताः, तैः उत्तमवचनैः रामः पूजितः—‘कौसल्या जननी नूनं प्रमोदते, मातृणां प्रियतमः त्वम्’ इति। ‘यदा त्वं विजयशाली पितृराज्यं प्राप्स्यसि, सीता च सर्वपत्नीषु श्रेष्ठा, तदा तव माता कौसल्या परमं हर्षं अनुभवति’ इति ताः स्त्रियः उक्त्वा, ताः सीतां रामहृदयाङ्गतां, सर्वपत्नीषु उत्तमां, दृष्ट्वा, नूनं राज्ञ्या पूर्वं महत्तपः कृतमिति मन्यन्ते। सा सीता रोहिणीव शशिना रामेण समं प्राप्तवती। एवं स्त्रीणां प्रासादवातायनात् मधुरवचनानि स्रवन्ति स्म, यदा स रामः राजमार्गे प्रस्थितः। तत्र राघवः नगरवासिनां समवेतानां जनानां संवादान् शृणोति स्म, स्वचित्तानुसारं विविधानि वचनानि प्रमुदितजनैः उक्तानि। ‘अद्य राघवः समृद्धिं प्राप्नोति, स राजा भविष्यति, वयं सर्वे कामान् प्राप्स्यामः’ इति तेषां वाक्यानि। ‘अयम् नरपतिः चिरकालं राज्यं धारयिष्यति, तस्य अधीनत्वे कश्चित् कदापि दुःखं न पश्येत्’ इति च। रामः अश्वैः ग्रामनादवत् हेषमाणैः, गजैः, शुभैः सूतमागधैः, वन्दिभिः, वादित्रश्रेष्ठैः सत्कृतः, वैश्रवणवत् प्रशंस्यमानः प्रस्थितः। स रामः राजमार्गं दृष्टवान्—यत्र गजाः, रथाः, अश्वाः, जनसमूहश्च सन्ति, चत्वर्यपि रत्नसमृद्धानि, विविधवस्त्रविक्रयानि, शुद्धानि च। ततः सप्तदशः सर्गः आरभ्यते। रामः रथमारुह्य, मित्रैः प्रमुदितैः परिवृतः, पताकाध्वजशोभितः, दिव्यधूपगन्धयुक्तः, प्रस्थितः। स रामः जनाकीर्णां नगरीं दृष्टवान्, यत्र गृहानि मेघसदृशपाण्डुराणि दीप्तानि। सः राजमार्गे प्रस्थितः, यत्र मध्ये धूपगन्धः, चन्दनागुरुचूर्णपङ्क्तयः च। तत्र तत्र उत्तमगन्धाः, कौशेयकर्पासवस्त्राणि, मुक्ताः, स्फटिकमणयः च दृश्यन्ते स्म। सः तं राजमार्गं दृष्टवान्—यः निःसङ्गः, पुष्पभोज्यसमाच्छन्नः, उच्चावचः च। तं राजमार्गं स्वर्गे देवेश इव दृष्टवान्—दधियवोदनार्पणैः, अगुरुचन्दनधूपैश्च भूषितम्। चत्वराणि नित्यं पुष्पमाल्यगन्धैः पूजितानि, मित्रैः शुभवचनानि श्रूयन्ते स्म। सः सर्वान् जनान् यथोचितं नमस्कृत्य, पितामहपितृवत् प्रस्थितः। ‘अद्य त्वं अभिषिक्तः सन्, एषः मार्गः रक्ष्यः; यथा अस्माकं पितृभिः पालनं कृतम्, तथा त्वया अपि रक्षितव्यम्; तदा रामे राजनि, वयं सुखिनः भविष्यामः’ इति जनाः। ‘अस्माकं भोजनं वा धनं वा न आवश्यकम्; यदि रामः राज्ये प्रतिष्ठितः दृश्येत, तत् एव पर्याप्तम्’ इति। ‘रामस्य अभिषेकात् प्रियतरं न किञ्चिदस्ति’ इति च। एवं शुभानि वचनानि मित्रमित्रैः श्रुत्वा, रामः महत्या राजपथया प्रस्थितः। न कश्चित् जनः तस्मात् पुरुषश्रेष्ठात् मनः वा नेत्रं वा अपाक्रष्टुं शक्नोति स्म। यः रामं न पश्यति, वा यं रामः न पश्यति, सः सर्वैः तिरस्कृतः, आत्मनापि गर्हितः। स धर्मात्मा सर्ववर्णेषु सर्ववयःषु च दयां दर्शयति, तस्मात् सर्वे तं अनुवर्तन्ते स्म। नगरे मेघसदृशपाण्डुरैः, रत्नवातायनशोभितैः, गगनमिव व्याप्नुवद्भिः प्रासादैः युक्तम्। पृथिव्यां तद्विशिष्टं गृहमिन्द्रालयसदृशम्, रामः तेजसा दीप्तः पितुः वेश्म प्रविवेश। त्रिभिः प्राकारैः धन्विनः अश्वैश्च रक्षितैः, सः पुरुषश्रेष्ठः तान् अतिक्रम्य, द्वौ प्राकारौ पद्भ्यां अतिक्रान्तवान्। सर्वान् प्राकारान् अतीत्य, दशरथात्मजः जनसमूहं विसर्ज्य, शुद्धान्तःपुरं प्रविवेश। यदा सः पितुः समीपं प्रविवेश, तदा सर्वे जनाः तेन कुमारप्रेम्णा हृष्टाः, तस्यागमनं प्रतीक्षन्ति स्म, यथा समुद्रः शशिनः उदयम्। अथाष्टादशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः पितरं दीनं, कैकेयीं च पार्श्वे उपविष्टां, शुष्कवदनं, दुःखार्तं च दृष्टवान्। प्रथमं तु यथान्यायं पितुः पादौ प्रणम्य, ततः संयतः कैकेय्याः पादौ प्रणम्य। राजा अश्रुपूर्णलोचनः, ‘राम’ इति उक्त्वा, दुःखात् न तं पश्यति, न च वदति। एवं राज्ञः अप्राकृतं, भयङ्करं रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि भयेन आक्रान्तः, इव सर्पे पदं स्थापयन्।