सुमन्त्रः तदा रामस्य दिव्यं प्रासादं दृष्टवान्, यः इन्द्रस्य भवनमिव समुत्कृष्टः, मृगपक्षिसंकीर्णः, मेरुशिखरमिव उन्नतः, स्वतेजसा विराजमानश्च। तस्य प्रासादस्य द्वारि ग्रामवासिभिः सहितम्, उपहारान् वहद्भिः, प्रणतान् नम्रैश्च, विविधयानसमाकीर्णं, सञ्जातसंभारम् अपश्यत्। तत्र स महान् गजः शत्रुञ्जयः नाम, मेघाच्छन्नगिरिसदृशः, दुर्धर्षः, रामस्य युक्तः, शोभनस्वरूपः तेन दृष्टः। तत्र रामस्य प्रियाः मुख्यामात्याः, अश्वरथगजैः सहिताः, भूषिताः, तं सर्वतः परितः स्थिताः दृष्ट्वा, सुमन्त्रः समृद्धं अन्तःपुरं प्रविवेश। स च सारथिः, निरोधातीतः, महतीं निधिसम्पन्नां प्रासादशृङ्गसदृशीं रम्यां च गृहां प्रविवेश, यथा मकरः सागरं प्रविशेत्। अथ षोडशोऽध्यायः आरभ्यताम् इति श्रूयताम्। स प्रासादद्वारं जनसमाकीर्णं अतिक्रम्य, प्राचीनमार्गवित् एकान्तकक्ष्यां प्राप। तत्र तरुणाः, खड्गधारिणः, धनुर्धारिणः, मणिकुण्डलधारिणः, जाग्रतः, स्वामिभक्ताः, तिष्ठन्तः दृष्टाः। वृद्धाः च कौशेयवाससः, दण्डिनः, भूषिताः, द्वारि स्थिताः, स्त्रीणां निरीक्षिकाश्च अपि तत्र आसन्। सुमन्त्रस्य आगमनम् आलोक्य, सर्वे रामप्रियकारिणः शीघ्रं स्थानात् उत्थाय, आदरेण तं प्रत्युद्ययुः। ततः स सारथिपुत्रः, विनयपूर्वकं, तान् परिक्रम्य, उवाच – शीघ्रं रामाय निवेदयत, "सुमन्त्रः द्वारि तिष्ठति" इति। ते सर्वे स्वामिप्रियकारिणः, तत्क्षणमेव रामं सीतां च सुमन्त्रस्य आगमनं निवेदयामासुः। तच्छ्रुत्वा, राघवः प्रियकारणाय, पितुः अन्तःपुरे सारथिं प्रावेशयत्। सारथिः तत्र रामं कुबेरसदृशं, सुवर्णमय्यां शय्यायां, छत्रेण शोभितं, विराजमानं दृष्टवान्। स शत्रूनां तापकः, रक्तशूकरचर्मसदृशगौरवर्णः, चन्दनलेपनयुक्तः, परममूल्यः, विराजमानः आसीत्। तस्य पार्श्वे सीता, यष्टिचामरधारिणी, भूषिता, शोभायुक्ता, रम्यतारकासंयुक्तचन्द्रमिव बभासे। ततः स्तुतिकरः, विनीतः, सविनयं, तेजस्विनं रामं, वरदं सूर्यसमप्रभं, प्रणम्य तस्थौ। सुमन्त्रः, राजेन पूजितः, अञ्जलिं कृत्वा, विश्रान्तं, तेजस्विनं रामं इदं वचनं अब्रवीत् – "कौसल्येयान राम, तव पिता त्वां द्रष्टुम् इच्छति; त्वं शीघ्रं तत्र गच्छ, कैकेयीं सह।" एवं उक्तः, स नरसिंहः, प्रमुदितः, सीतां पूजयित्वा, प्रियं वाक्यम् उवाच – "देवि, नूनं राजा रानी च मम अनुपस्थितौ मन्त्रयन्ते, अभिषेकसम्बन्धिनि किञ्चित् चिन्तयन्ति।" "सा मम माता, केकयराजकन्या, मम कल्याणकामिनी, प्रमुदिता च अस्ति। सौम्य, महात्मा राजा, प्रिया रानी च, मम कामपूरणाय सुमन्त्रं प्रेषितवन्तौ।" "यथा सभा विशिष्टा, तथा दूतः अपि; नूनं अद्यैव राजा माम् अभिषेक्तुं उद्यतः।" "तर्हि, अहं शीघ्रं गत्वा राजानं द्रक्ष्यामि; त्वं सुखेन स्वजनैः सह स्थातुम् अर्हसि।" ततः पतिसम्मानिता, सीता पीतकाञ्चननेत्रा, द्वारगमनकाले, शुभवाक्यं प्राह। सा उवाच – "राजा, यः तव अभिषेकं कर्तुम् अर्हति, ब्राह्मणैः परिवृतः, स त्वां यथा स्रष्टा इन्द्रं अभिषेचयत्, तथा अभिषिञ्चेत्।" "त्वां दीक्षितं, व्रतस्थं, शुद्धं, चित्राजिनवस्त्रं, मृगशृङ्गधारिणं दृष्ट्वा, अहं प्रमुद्ये।" "इन्द्रः पूर्वां दिशं, यमः दक्षिणां, वरुणः पश्चिमां, कुबेरः उत्तरां त्वां पातु।" एवं शुभानुष्ठानपूर्वकं सीतां प्रणम्य, रामः सुमन्त्रेण सह गृहात् निर्गतः। स गुफायाः सिंह इव निष्क्रम्य, द्वारि स्थितं लक्ष्मणं, अञ्जलिं कृत्वा, प्रणतम् अपश्यत्। ततः मध्ये कक्ष्यायाम्, सखिभिः परिवृतः, सर्वान् अभ्यागतान् द्रष्ट्वा, तान् सत्कृत्य, तत्र स्थितः। ततः स नरव्याघ्रः, राजानन्दनः, दिव्यं रथं, वह्निसमप्रभं, आरोहत्। स रथः मेघनिनादसदृशः, रत्नस्वर्णविभूषितः, मेरुशिखरप्रतिमः, चक्षुषां दीप्तिमान्। हरिणामिव, वातवेगसमाः, हरिताश्वैः युक्तः, इन्द्रस्य रथमिव बभौ। राघवः, तेजसा ज्वलन्, शीघ्रं रथमारुह्य, गगनस्थजलदनिनादवत् निर्गतः। स महात्मा, लक्ष्मणेन चामरधारिणा अनुयातः, महाघनात् चन्द्र इव, गृहात् निर्गतः। लक्ष्मणः, रथमारुह्य, भ्रातरं पृष्ठतः रक्षन् स्थितः; तदा महानिनादः अभवत्। तस्य निर्गमने, सर्वतः जनसमूहः समागतः; तदा श्रेष्ठा गजाः अश्वाश्च, नगसदृशाः, अन्वयुः। एवं शतशः सहस्रशश्च जनाः रामानुगाः अभवन्; पुरतः चन्दनागुरुधारिणः, वीराः, प्रस्थिताः।