धर्मात्मा दशरथो राजा तान् ब्राह्मणान् सम्यक् पूजयित्वा धर्मयुक्तानि हितानि च सौम्यानि वाक्यानि तेषां प्रति प्रोवाच। ततो राजा ब्राह्मणान् उवाच — “अतः शास्त्रविहितं यज्ञं कर्तुमिच्छामि। कथं मम मनोरथः सिध्येत? भवन्तः मनसा विचारयन्तु।” तस्य वाक्यानि श्रुत्वा वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्राह्मणाः तं राजा अनुज्ञाय “साधु उक्तम्” इति प्रहर्षपूर्वम् ऊचुः। ततः सर्वे ब्राह्मणाः प्रमुदितचित्ताः दशरथं प्रति ऊचुः — “सर्वं द्रव्यं संगृह्य अश्वं मोचय। यज्ञभूमिः च सरयूः उत्तरतीरे संकल्प्यताम्। राजन्, त्वं निश्चितं पुत्रान् प्राप्स्यसि।” “यः धर्मः पुत्रार्थं तव चेतसि उत्पन्नः, तस्मात् त्वं धन्यः,” इति ब्राह्मणवचनानि श्रुत्वा राजा परमं प्रहृष्टः। हर्षविस्मितनेत्रः सः राजा मन्त्रिणः प्रति आज्ञापयत् — “आचार्यवचनानुसारं यज्ञस्य सर्वोपकरणानि अत्र साध्यन्ताम्।” तदा अश्वः यथाविधि गुरुना सह मोच्यताम्, यज्ञभूमिः सरयूः उत्तरतीरे भवतु। शान्तिकर्माणि अपि विधिवत् आचर्यन्ताम्; यः राजा समर्थः, तेनायं यज्ञः साध्यः। “अस्य उत्तमस्य यज्ञस्य किञ्चिदपि दोषं न भवेत्, यतः पण्डिताः ब्रह्मराक्षसाः सदा दोषान् अन्वेषयन्ति। यदि यज्ञः विधिहीनः क्रियते, तदा कर्ता विनश्यति; अतः मम यज्ञः नियमेनैव सम्पूर्णः क्रियताम्। यथायोग्यं समर्थैः सर्वोपकरणानि साध्यन्ताम्,” इति सः राजा आज्ञापयत्। तदा सम्मानितः मन्त्रिवर्गः “एवं भवतु” इति प्रत्युवाच। राज्ञः वचनानि श्रुत्वा यथापूर्वं धर्मविदः द्विजातयः तं नृपतिं समुज्ज्वलयन्तः प्रोत्साहितवन्तः। अनुज्ञां लब्ध्वा सर्वे ब्राह्मणाः यथागतम् निर्गताः; तान् ब्राह्मणान् विसृज्य राजा मन्त्रिभ्यः इदं वचनम् उवाच — “यथोक्तं ऋत्विग्भिः यज्ञः सम्पद्यताम्।” ततः सः प्राज्ञः राजा मन्त्रिणः विसृज्य स्वगृहं प्रविवेश; ततः प्रियाभ्यः पत्नीभ्यः समीपं गच्छन्, तासां हृदयप्रियः राजा उवाच — “संयमनियमं गृह्णीत; अहम् पुत्रकाम्याय यज्ञं करिष्यामि।” तस्य प्रीतिपूर्णवचनेन तासां स्त्रीणां मुखानि हेमन्तान्ते पद्मानि इव विराजन्ते स्म। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे नवमं सर्गं शृणुत। एकान्ते एतद् श्रुत्वा सारथिः राजानं प्रति उवाच — “यथा पुराकाले घटितं तद् अहं श्रुत्वा वदामि, पुरावृत्तं वृद्धैः कथितम्।” “ऋत्विग्बिः उक्तं यथावत् एष वृत्तान्तः मया पूर्वं श्रुतः; भगवाञ् सनत्कुमारः अपि एतद् आख्यातवान्। मुनिसंनिधौ, नृपते, तव पुत्रागमने विषये, कश्यपस्य पुत्रः विभाण्डक इति नाम्ना कश्चित् अस्ति। तस्य पुत्रः ऋष्यशृङ्गः इति प्रसिद्धः भविष्यति; सः सदा वने वर्धमानः, मुनिव्रतेन वने वसन्, पितरं अनुगच्छति। सः ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्यं कञ्चन न जानाति; द्विविधं ब्रह्मचर्यं चरन् महात्मा। एषः जनैः सुविख्यातः, ब्राह्मणैः सदा कथ्यते; एवं वसन् तस्य कालः प्राप्तः। तस्मिन् काले सः अग्निहोत्रं पितरं च सेवमानः, विभाण्डकस्य पुत्रः ऋष्यशृङ्गः तत्र वसति। तदा अंगदेशस्य जनसमाजे प्रसिद्धः राजा रोमपादः नाम बभूव; तस्य राज्ञः किञ्चित् अपराधात् महती आपद् उत्पन्ना। सः राजा ब्राह्मणान् आहूय वदिष्यति — “यूयं कर्मसु निष्णाताः, लोकाचारं च जानथ।” “किं कर्तव्यं, किं प्रायश्चित्तं, तद् उपदिश्यत,” इति राजा पृष्टः, सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रत्युवाचुः। ते वेदविदः ब्राह्मणाः राजानं प्रति वदिष्यन्ति — “राजन्, विभाण्डकपुत्रं ऋष्यशृङ्गं सर्वथा आनय।” ततः विभाण्डकस्य वेदविदः पुत्रं ऋष्यशृङ्गं सत्कारपूर्वकम् आनयित्वा, राजन्, तस्मै शान्तां कन्यां विधिवत् दद्याः। एवं श्रुत्वा सः राजा चिन्तायाम् आपन्नः, केन प्रकारेण सः महायशाः मुनिपुत्रः आनयेत् इति विचिन्तयिष्यति। मन्त्रिभिः सह विचार्य, सः राजा पुरोहितान् मन्त्रिणश्च सम्मान्य प्रेषयिष्यति। राजाज्ञां श्रुत्वा ते जनाः भीताः, शिरसि नम्राः, गन्तुं न इच्छन्तः, मुनिं भीताः, तं राजानं निवर्तयितुम् प्रयतिष्यन्ते। पुनः विचार्य ते राजानं प्रति वदिष्यन्ति — “वयं मुनिपुत्रं आनयिष्यामः, अत्र कश्चिद् दोषो न भविष्यति।” एवं अंगराजेन ऋष्यशृङ्गः गणिकाभिः आनितः; ततः वर्षा अभवत्, शान्ता तस्मै दत्ता च। ऋष्यशृङ्गः तव जामाता जातः, सः च तव पुत्रान् दास्यति; एतावत् सनत्कुमारस्य उक्तं मया श्रुतं। एवं श्रुत्वा दशरथः सुमन्त्रं प्रति प्रहृष्टः उवाच — “कथं ऋष्यशृङ्गः आनयितः, तद् विस्तरेण वद।” इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे दशमं सर्गं शृणुत। एवं राज्ञा प्रेरितः सुमन्त्रः वचनम् उवाच — “यथा मन्त्रिभिः सह ऋष्यशृङ्गस्य आगमनम् अभवत्, तत् मम वचः शृणुत।” तदा रोमपादः मन्त्रिभिः पुरोहितेन च सह उक्तवान् — “वयं उपायं विचिन्तितवन्तः यः निर्योगः, निरदोषश्च।