वरुणः अग्निः इन्द्रः च त्वां जयेन योजयन्तु, इति शुभा रात्रिः अतीता, शुभः च दिवसः आगतः इति सुमन्त्रो महाराजम् अभ्यधात्। ततः, “उत्तिष्ठ राजर्षिवर, कर्तव्येषु प्रवर्तस्व; अग्र्याः ब्राह्मणाः, सेनापतयः, नगरवासिनः च सर्वे अत्र समागताः,” इति सुमन्त्रेण उक्तम्। “ते सर्वे त्वां द्रष्टुम् इच्छन्ति; अतः उत्तिष्ठ राघव,” इति सुमन्त्रो बुद्धिमान् तं स्तौति स्म। राजा तु जागरितः सन् इदं वचनम् अवदत्—“यथोक्तं रामं आनय।” पुनः सः प्राह—“किमर्थं मम आज्ञा विलम्ब्यते? न अहम् गाढनिद्रः; शीघ्रं राघवम् आनय।” एवं दशरथः पुनः सुमन्त्रम् तत्र प्रेरयामास। राजा आज्ञां श्रुत्वा सुमन्त्रः ससन्मानं नम्रः शिरसा प्रणम्य निर्गतः। सः हर्षपूर्णं वार्तां वहन् इव राजभवनात् निर्गत्य पताकाभिः ध्वजैः च शोभितां राजमार्गां प्रविवेश। सुमन्त्रो हृष्टः शीघ्रं प्रययौ, मार्गे रामसम्बद्धं संवादं श्रुत्वा। सर्वे जनाः रामाभिषेकस्य सुखेन परिपूर्णाः आसन्। सः तत्र कैलासशिखरप्रभं रामगृहं ददर्श। सुमन्त्रेण तद् रामस्य निवेशनं दृष्टं, यत् इन्द्रस्य भवनवत् दीप्तिमत्, महद्द्वारैः पिहितं, अनेकेषु बाल्कन्येषु अलङ्कृतं च। सुवर्णमयैः प्रतिमाभिः, रत्नमुक्ताफलद्वारैः, प्रवालतोरणैः, शरदम्बुदप्रख्यम्, मेरुगुहासदृशम् आसीत्। मणिमयमालाभिः शोभितम्, मुक्ताफलरत्नैः छन्नम्, चन्दनागरुगन्धैः सुरभितम्। शैलशिखरवत् वर्षाकाले सुरभिसुगन्धि, बकशिखण्डिनां रवेण च शोभितम्। शोभनैः मृगैः समन्तात् सुशिल्पितैः, भास्वरतेजसा सर्वभूतमानसचक्षूंषि मोहयन्ति। सोमसूर्यसमप्रभं, कुबेरगृहसदृशम्, इन्द्रभवनसमम्, नानाविहगनादितम्। सुमन्त्रः मेरुशिखराकारं, जनसमूहनमितं, अञ्जलिपुटैः स्थितैः जनैः समाकीर्णं रामगृहं ददर्श। देशजनैः समावृतं, रामाभिषेकस्य प्रतीक्षया हृष्टमुखैः शोभितं, मेघप्रभं, महदुत्तुङ्गम्, नानारत्नमयं, वामनैः परिवृतम्। अश्वयुक्तरथेन सुमन्त्रः राजप्रासादं प्राविशद्, सर्वजनहृदयम् आनन्दयन्, उज्ज्वलः। सः शोभनैः सहचरतया राजगृहं प्राप्त्वा, हर्षेण रोमाञ्चितः, मृगशिखण्डिनां समाकीर्णं, शचीगृहसमं गृहं ददर्श। तत्र कैलाससदृशेषु, देवगृहसदृशेषु कक्षेषु प्रविश्य, प्रियैः उत्तमानुगामिभिः सेवकैः समन्तात् परिगम्य, शुद्धां अन्तःपुरां प्रविवेश। तत्र सः रामाभिषेकार्थं समागतानां जनानां हर्षपूर्णं शब्दम् अशृणोत्—“राजपुत्रस्य शुभमस्तु,” इति लोकानन्ददायकं वचनम्। सुमन्त्रः रामस्य भवनं ददर्श—इन्द्रभवनसमं, मृगविहगनिविष्टं, मेरुशिखराकारं, स्वतेजसा विराजमानम्। तस्य गृहस्य द्वारम् ग्रामजनैः समाकीर्णं, बहूनि दानानि वहद्भिः, साशिषं प्रणमद्भिः, नानायानसमूहेन संकुलं च दृष्टवान्। ततः सः महागजं, मेघाच्छन्नशैलसमं, दन्तेन दुष्प्रतिपन्नं, शोभनं रामाय योग्यं, शत्रुञ्जयमिति नाम्ना, विशालरूपं ददर्श। सः रामप्रियैः, अश्वरथगजैः सहितैः, शोभनैः मन्त्रिभिः समन्तात् परिगम्य, समृद्धां अन्तःपुरां प्रविवेश। अथ सुमन्त्रः, निग्रहात् अच्युतः, पर्वतशिखराकारं, महाप्रासादमिव, निधिभिः पूर्णं भवनं, मकर इव सागरं, प्रविवेश। ततः षोडशः सर्गः आरभ्यताम्। सः जनसमूहमितं द्वारं लङ्घयित्वा, प्राचीनमार्गविद्, एकान्तकक्ष्यां प्राप्तवान्। तत्र तरुणाः, शस्त्रधारिणः, कुण्डलधारिणः, जाग्रतः, स्वामिभक्ताः, स्थिताः। तत्र वृद्धाः, काषायवसनाः, दण्डिनः, भूषिताः, द्वारस्य समीपे स्थिताः, स्त्रीणां च परिचारिकाः, सावधानाः, स्थिताः। सुमन्त्रस्य आगमनं दृष्ट्वा, सर्वे रामप्रियकारिणः शीघ्रं स्थानात् उत्थाय, ससत्कारं प्रत्यगृह्णन्। सुमन्त्रपुत्रः विनयपूर्वकं तान् परिक्रम्य, “शीघ्रं रामाय निवेदयत, सुमन्त्रः द्वारि तिष्ठति,” इति उवाच। ते स्वामिप्रियकारिणः शीघ्रं रामं सीतां च सुमन्त्रस्य आगमनं निवेदयामासुः। तद्वचनं श्रुत्वा, राघवः प्रियकारणः, पितुः अन्तःपुरं सुमन्त्रं प्रावेशयत्। सुमन्त्रः तत्र रामं ददर्श—कुबेरसदृशं, सुवर्णमय्यां शय्यायां, छत्रेण शोभितम् उपविष्टम्। शत्रून् दाहयन्तं, चन्दनलेपनं, रक्तशूकरवर्णं, महाप्रभावन्तं च दृष्ट्वा। तस्य पार्श्वे सीता तिष्ठति स्म—चामरधारिणी, भूषिता, शोभना, इव रमणीया तारा सोमस्य समीपे। ततः विनयसम्पन्नः सूतः तं तेजस्विनं, वरदं, स्वतेजसा सूर्यसमं, प्रणम्य, सुमन्त्रः राजमानितः, अञ्जलिं कृत्वा, शयानं रामं वदनप्रभया शोभमानं इदं वचनम् उवाच।