यथा गोपालेन विना गवः, सेनापतिना विना सेना, शशिना विना रात्रिः, वृषभेन विना गावः च भवन्ति, तथा एव तद्राज्यं भवति यत्र राजा न दृश्यते। इति मधुरं सारगर्भं च वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः शोकसम्भ्रान्तः सुतं चिन्तयन् सारथिं विह्वलचित्तः सम्बोधितवान्। दुःखेन रक्तलोचनः, तेजस्वी धर्मात्मा च राजा, उन्नम्य सारथिम् उवाच—"पुनः त्वया मम हृदयं विदारितम्।" इति। एवं दुःखदुःखितं राजानं विलोक्य तस्य शोकपूर्णं वचनं श्रुत्वा, सुमन्त्रः कृताञ्जलिः तस्मात् स्थलात् किंचित् पृष्ठतः अपसृत्य स्थितवान्। तदा राजा दुःखात् स्वयम् वक्तुं अशक्तः सन्, कैकेयी या मन्त्रकुशला सा सुमन्त्रं सम्बोधितवती—"सुमन्त्र, राजा रामाभिषेककामः रात्रिं निद्राहीनः क्लान्तः च आसीत्, अधुना सुप्तः पतितः। अतः त्वं शीघ्रं गत्वा श्रीरामं आनय, शुभं ते अस्तु, अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति।" तदा सुमन्त्रः उवाच—"कथं अहं राजाज्ञां विना गच्छेयम्, आर्ये?" इति। ततः मन्त्रिवचनं श्रुत्वा राजा सुमन्त्रं प्रति उवाच—"सुमन्त्र, अहं रामं द्रष्टुम् इच्छामि, शीघ्रं तं सुन्दरं आनय," इत्युक्त्वा, शुभं प्राप्तमिति मनसि हृष्टः अभवत्। राजाज्ञया सुमन्त्रः शीघ्रं हर्षेण प्रस्थितवान्, कैकेय्याः प्रेरणया त्वरितं चिन्तयन्—"नूनं धर्मात्मा राजा रामं अभिषेकार्थं आह्वयति," इति महता हर्षेण मनसि चिन्तयन्, महाबलः सुमन्त्रः राघवं द्रष्टुम् उत्सुकः अन्तःपुरात् निर्गत्य, सागरं वा महाह्रदं वा इव, द्वारं जनसमाकीर्णं दृष्टवान्। ततः सः अग्रतः निर्गम्य, राजद्वारे स्थितान् निरीक्ष्य, तत्र विविधधनाढ्यजनान् समागतान् द्वारस्य समीपे स्थितान् अपश्यत्। एतस्मिन् सन्दर्भे, पञ्चदशस्य सर्गस्य श्रवणं प्रवर्तते। रात्रिं गताम्, वेदविदः ब्राह्मणाः राजपुरोहितेन सह सभायाम् उपविष्टाः। मन्त्रिणः सेनापतयः नगरश्रेष्ठिनः च सर्वे हर्षेण राघवस्याभिषेकार्थं समागताः। शुद्धः सूर्यः उदितः, पुष्ये तिथौ, कर्कटे लग्ने, रामजन्मनः समयः निश्चितः अभवत्। रामाभिषेकाय श्रेष्ठब्राह्मणैः सुवर्णकलशाः, शोभनं मङ्गलासनं च सम्यक् सज्जीकृतम्। रथः पीतकृष्णचर्मणा सम्यक् आच्छादितः, गङ्गायमुनासङ्गमात् पुण्यतोयं च आनीतम्। अन्येभ्यः तीर्थेभ्यः, सरः, कूप, तडागेभ्यः, पूर्ववाहिनीभ्यः, ऊर्ध्ववाहिनीभ्यः, तिर्यग्गामिभ्यः, क्षीरोदकभ्यः च सर्वतः आपः सङ्गृहीताः। समुद्रात् अपि जलम्, मधु, दधि, घृतं, लाजाः, कुशा, पुष्पाणि, क्षीरं च समाहृतम्। अष्टौ सुश्रोण्यः कन्याः, एकश्च उत्तमः मदोन्मत्तः गजः, क्षीरच्छन्नाः सुवर्णरजतकलशाः पूरिताः तिष्ठन्ति। शुद्धजलपूर्णाः, उत्पलशतपत्रैः भूषिताः, शशाङ्कशुभ्राः, रत्नैः अलङ्कृताः कलशाः शोभन्ते। रामस्य कृते उत्तमं चामरं, शशाङ्कसमप्रभं श्वेतच्छत्रं च सज्जं तिष्ठति। दीप्तं दिव्यमङ्गलाभिषेकद्रव्यम्, श्वेतवृषः श्वेताश्वाः च सज्जाः। सर्वाणि वाद्ययन्त्राणि, सूतमागधबन्दिनः च, इक्ष्वाकुवंशराजाभिषेकाय यथोचितं, समागताः। इत्येवं राजकुमारस्याभिषेकाय यत् यद् विधिपूर्वकं आवश्यकम्, तत् सर्वं राजाज्ञया समाहृत्य तत्र उपविष्टम्। राजानं अदृष्ट्वा, त एवमूचुः—"कः नः राजानम् आचक्षीत? न वयं राजानम् पश्यामः, सूर्यः च उदितः।" तदा सुमन्त्रः राजसम्मानितः तान् प्रति उवाच—"राजाज्ञया अहं शीघ्रं रामं आनयितुम् गतः।" "यूयं सर्वे राजतः, विशेषेण रामतः, पूज्याः; राजनाम्ने अहं भवद्भ्यः कुशलं पृच्छामि, भगवन्तः।" "राजा जागरितः, परन्तु आगमनस्य कारणम्..." इत्युक्त्वा, सुमन्त्रः अन्तःपुरद्वारं प्रति गतः। सः सुमन्त्रः, यः सदा तस्मिन् प्रासादे आसक्तः, प्रविश्य नरपतिगृहं, तस्य वंशस्य स्तुतिं कृतवान्। राजशयनगृहं प्राप्त्वा, समीपम् उपेत्य, अन्तःपरिच्छदस्य बहिः तिष्ठन्, राघवस्य पुण्यगुणसम्पन्नं आशीर्वादं कृत्वा, सोम, सूर्य, शिव, वैश्रवणं च स्मृत्वा, तं काकुत्स्थवंशजं स्तुतवान्। "वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च ते विजयम् ददतु। शुभा रात्रिः अतीता, शुभः दिवसः आगतः। उत्तिष्ठ राजसिंह, कर्तव्यं त्वां प्रतीक्षते; ब्राह्मणश्रेष्ठाः, सेनापतयः, नगरवासिनः च सर्वे समागताः। त्वां द्रष्टुम् इच्छन्ति; उत्तिष्ठ राघव।" इति मन्त्रकुशलः सुमन्त्रः तं स्तुतवान्। तदा जागरितः राजा उवाच—"यथा उक्तं मया, रामं आनय।" "मम आज्ञायाः विलम्बस्य कारणं किम्? न अहं गाढं सुप्तः; शीघ्रं राघवम् आनय।" इति। एवं सुमन्त्रः राजाज्ञया शीघ्रं रामस्य समीपं गन्तुं प्रस्थितः।