तत्र सुमन्त्रम् नाम प्रसिद्धम् सारथिम् नरसिंहस्य द्वारात् निष्क्रान्तम् दृष्टवान् महर्षिः वसिष्ठः। स बलवान् वसिष्ठः तं सारथिपुत्रम् कुशलम् सुमन्त्रम् इत्युवाच—"शीघ्रम् गत्वा नृपतेः आगमनम् निवेदय।" "गङ्गाजलस्य कुम्भाः, समुद्रात् सुवर्णपात्राणि, उदुम्बरस्य पावित्रासनम् च अभिषेकाय आगतम्।" "बीजानि सर्वविधानि, सुगन्धद्रव्याणि, मणयः, मधु, दधि, घृतम्, लाजाः, कुशा, पुष्पाणि, क्षीरम् च उपस्थितम्।" "अष्टौ रम्याः कन्याः, उत्तमः मदोन्मत्तः गजः, चतुर्हययुक्तः रथः, खड्गः, उत्तमः धनुः च अस्ति।" "पुरुषैः सेवितम् वाहनम्, चन्द्रसदृशम् छत्रम्, श्वेतम् चामरम्, सुवर्णकलशः अभिषेकाय।" "कुब्जः गौरवर्णः सुवर्णमालया भूषितः वृषः, चतुर्दंष्ट्रः सिंहः, वानरश्रेष्ठः बलवान् च।" "सिंहासनम्, व्याघ्रचर्म, यूपकाष्ठानि, हविर्दीपः, वाद्यविधानि, भूषणैः अलङ्कृताः स्त्रियः च।" "आचार्याः, ब्राह्मणाः, गोः, शुभाः पशवः पक्षिणः च, नगरजनाः, ग्रामजनाः, व्यापारीगणः च।" "एते च अन्ये च बहवः हर्षिताः मधुरवाक्याः वदन्तः, समागताः राज्ञः सह रामस्य अभिषेकाय।" "त्वम् शीघ्रम् नृपतेः समीपं गच्छ, यथा शुभे दिने पुष्ययोगे रामः राज्यं लभेत।" एवं उक्त्वा वचः श्रुत्वा सुमन्त्रम् सारथिपुत्रः बलसम्पन्नः, राजसिंहस्य स्तुतिं कृत्वा, राजमहलम् प्रविष्टः। तत्र द्वारस्थाः राजपुरुषाः वृद्धम् सुमन्त्रम् निरोधयितुम् असमर्थाः, तं तुष्टिम् इच्छन्तः राज्ञः समीपम् आगच्छन्। सुमन्त्रम् राजा समीपे स्थित्वा, तस्य स्थितिम् ज्ञात्वा, प्रीत्युत्तमं वाक्यम् उपगान् आरभत। ततः सुमन्त्रम् पूर्ववत् राजमहले अञ्जलिं कृत्वा भूमिपतिम् स्तोतुम् आरभत। "यथा प्रभातसूर्यस्य उदयेन समुद्रः हर्षितः भवति, तथा त्वम् हर्षं जनय।" "समीपे मातलिः इन्द्रम् दानवविजितम् स्तोतुम् आरभत; तथा अहम् त्वाम् जागारयामि।" "यथा वेदाः शाखोपवेदैः स्वयम्भू ब्रह्माणम् जागारयन्ति, तथा अद्य अहम् त्वाम् जागारयामि।" "यथा सूर्यः चन्द्रः च पृथिवीं जागारयतः, तथा अहम् त्वाम् जागारयामि।" "उत्तिष्ठ राजन्, महोत्सवः शुभकर्माणि कृतानि, मेरुसदृशः सूर्यवर्णः भव।" "सोमः सूर्यः, शिवः, कुबेरः, वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च, काकुत्स्थवंशज, विजयम् ददतु।" "शुभा रात्रिः गता, कार्यम् कृतम्; उत्तिष्ठ राजसिंह, अन्यम् कार्यम् कुरु।" "रामस्य अभिषेकस्य सर्वम् आयोजनम् कृतम्; नगरजनाः, ग्रामजनाः, व्यापारीगणः अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः।" "स्वयं वसिष्ठः ब्राह्मणैः सह प्रतीक्षते; शीघ्रम् आज्ञापय राघवस्य अभिषेकम्।" "यथा गोधनम् गोपालरहितम्, सेना नायकविहीनम्, रात्रिः चन्द्ररहितम्, गोः वृषरहिताः—" "एवं राज्यं भवति यत्र राजा न दृश्यते।" इत्येतानि सुमन्त्रम् मधुरार्थयुक्तानि वचांसि श्रुत्वा—"राजा पुनः शोकग्रस्तः अभवत्।" ततः पुत्रम् प्रति राजा सुमन्त्रम् प्रति दुःखितः वाक्यम् उक्तवान्। "दुःखेन रक्तनयनः धर्मात्मा, सुमन्त्रम् आलोक्य उवाच—'तव वचनेन पुनः हृदयम् छिन्नम्।'" सुमन्त्रम् तस्य दुःखयुक्तानि वचनानि श्रुत्वा, शोकग्रस्तम् राजानम् दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा तस्मात् स्थलात् किंचित् दूरम् अपचक्रम्। यदा राजा दुःखात् स्वयम् वाक्यम् वक्तुम् असमर्थः अभवत्, तदा कौशल्यायाः शिल्पयुक्ता कैकेयी सुमन्त्रम् प्रति उवाच। "सुमन्त्रम्, राजा रामस्य अभिषेकम् इच्छन्, रात्रिं निद्राहीनः व्यतीतवान्, अद्य शान्तः निद्रायाम् पतितः।" "तस्मात् शीघ्रम् गच्छ सारथे, श्रीरामम् आनय; शुभम् ते भवतु, अत्र विचारणाय न आवश्यकता।" सुमन्त्रम् उवाच—"कथम् गच्छामि, आर्ये, राजाज्ञां श्रुत्वा विना?" ततः मन्त्रिवचनम् श्रुत्वा राजा मन्त्रिणम् उवाच। "सुमन्त्रम्, अहम् रामम् द्रष्टुम् इच्छामि; शीघ्रम् तं सुन्दरम् आनय।" शुभम् आगतम् मन्यन् हर्षितहृदयः अभवत्। ततः राजाज्ञया सुमन्त्रम् शीघ्रम् हर्षयुक्तः निर्गतः; तया प्रेरितः शीघ्रम् चिन्तयामास। "नूनम् धर्मात्मा राजा रामम् अभिषेकाय आह्वयिष्यति।" इत्येवम् हृष्टः सारथिः चिन्तयन्, सुमन्त्रम् बलसम्पन्नः राघवम् द्रष्टुम् उत्सुकः बहिः निर्गतः। महान्तम् अन्तःपुरम् समुद्रं वा सरः वा इव त्यक्त्वा, समृद्धद्वारम् पश्यन् अग्रे गतवान्। तत्र अग्रात् सहसा निर्गच्छन्, द्वारस्थान् राजपुरुषान् अपश्यत्, विविधधनाढ्याः नगरजनाः द्वारम् समीपम् आगता स्थिताः। इदानीम् पञ्चदशसर्गस्य कथाम् शृणु। रात्रिं व्यतीत्य, वेदविदः ब्राह्मणाः, राजपुरोहितः सह, राजसभायाम् समागच्छन्।