वसिष्ठः परमसन्तुष्टः, महर्षिभिः परिवृतः, अन्तःपुरं प्रविश्य, तत्र समवेतान् जनान् व्यतीयाय। तत्र सः सुमन्त्रं नाम प्रख्यातं सारथिं, नरसिंहस्य द्वारे निष्क्रान्तं, मनोहरं मन्त्रिणं, अपश्यत्। तं सूतपुत्रं कुशलं सुमन्त्रं महाबलः वसिष्ठः इदं वचनम् उवाच—"शीघ्रं राजानं निवेदय यत् अहं अत्र आगतः। अत्र गङ्गाजलयुक्ताः कुम्भाः, समुद्रसम्भूतानि सुवर्णपात्राणि, च उदुम्बरमयं पुण्यासनं च अभिषेकाय उपन्यस्तम्। सर्वविधानि बीजानि, सुगन्धिद्रव्याणि, नानाविधानि रत्नानि, मधु, दधि, घृतम्, लाजाः, कुशा, पुष्पाणि, दुग्धं च अत्र सन्ति। अत्र अष्टौ सुन्दरीः कन्याः, उत्तमः मदोन्मत्तः गजः, चतुर्हययुक्तः शोभनः रथः, खड्गः, उत्तमः धनुः च। नरैः उपचरितं वाहनम्, चन्द्रसदृशः छत्रः, शुक्लचामरद्वयं, सुवर्णकलशः च अभिषेचनाय सन्ति। काकुद्मती गौः, सुवर्णशृङ्खलाभूषिता, श्वेतवर्णा, चतुर्दन्तः सिंहः, वानरश्रेष्ठः, बलसम्पन्नः अपि अत्र। सिंहासनं, व्याघ्रचर्म, समिधः, हव्यवहः, नानाविधानि वाद्ययन्त्राणि, भूषणभूषिताः स्त्रियः च अपि अत्र सन्ति। आचार्याः, ब्राह्मणाः, सुरभयः, शुभपशुपक्षिणः, नगरग्रामवासिनः, श्रेष्ठिवर्गः च समागताः। एते सर्वे, अन्ये च बहवः, हृष्टमनसः, मधुरभाषिणः, रामस्य अभिषेकसमये राजभिः सह उपविष्टाः। त्वं शीघ्रं नृपतिं प्रति गच्छ, यथा शुभे दिने पुष्ययोगे रामः राज्यं प्राप्नुयात्।" एवं वचः श्रुत्वा महाबलः सूतपुत्रः सुमन्त्रः, नृपतिसिंहस्य स्तुतिं कृत्वा, राजप्रासादं प्रविवेश। तत्र द्वारस्थाः राजपुरुषाः, पूर्वं वृद्धं तं निवारयितुं अशक्ताः, राजानं तुष्टुम् इच्छन्तः, तं प्रवेशयामासुः। सः राजानं उपसन्नः, तस्य भावं ज्ञात्वा, परमसन्तुष्ट्या वचोभिः स्तोतुं प्रचक्रमे। सुमन्त्रः यथापूर्वं, राजमहिष्याम्, कृताञ्जलिः, भूमिपतिम् ईडितवान्। "यथा प्रभातकाले उदिते सूर्ये समुद्रः हृष्टः भवति, तथा त्वया हृष्टः अस्माकं सुखं भवतु। यथाऽसुरान् विजित्य इन्द्रः मातलिना स्तुतः, तथा अहम् अपि त्वां बोधयामि। यथा वेदाः शाखावेद्याः स्वयम्भुवं ब्रह्माणं बोधयन्ति, तथा अहम् अपि त्वां अद्य बोधयामि। यथा सूर्यचन्द्रमसौ पृथिवीं बोधयतः, तथा अहम् अपि त्वां बोधयामि।" "उत्तिष्ठ महाबाहो! उत्सवसंस्कारकृतः, मेरौ सूर्य इव, दीप्तरूपः भव। सोमः सूर्यः च, ककुत्स्थनन्दन, शिवः कुबेरः, वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च, तव जयम् अवन्तु। शुभा रात्रिः अतीता, कार्यं सम्पन्नम्; उत्तिष्ठ राजसिंह, परं धर्मं कुरु। रामस्य अभिषेकाय सर्वसम्पत्तयः सज्जीकृताः; नगरजनाः, ग्रामजनाः, वणिजः च कृताञ्जलयः स्थिताः। भगवतः वसिष्ठः स्वयम् ब्राह्मणैः सह प्रतीक्षते; शीघ्रं शासनं दातव्यं, नृपते, राघवस्य अभिषेचनाय। यथा गवां बिना गुप्त्रं, सैन्यस्य बिना नायकं, रात्रेः बिना चन्द्रं, गवां बिना वृषभम्, तथा राज्यं राजानं विना भवति।" एवं मधुरमर्थयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा, राजा पुनः शोकसम्प्लुतः अभवत्। ततः सः पुत्रं अनुस्मृत्य, सूतं प्रति, हर्षरहितः, इदं वचनम् उवाच। दुःखात् रक्ताक्षः, दीप्तः, धर्मात्मा, सः सूतम् ऊर्ध्वदृष्ट्या अवदत्—"सुमन्त्र, तव वाक्यैः पुनः मे हृदयं विदारितम्।" इति दुःखार्द्रं वचनं श्रुत्वा, राजानं च शोकार्तम् दृष्ट्वा, सुमन्त्रः कृताञ्जलिः, तस्मात् स्थलात् किंचित् अपससार। राजा दुःखात् स्वयम् वक्तुं अशक्तः सन्, तदा कौशल्यायाः कौशलिनी मन्त्रिणी कैकेयी सुमन्त्रं सम्बोध्य उवाच—"सारथे, राजा रामस्य अभिषेकाकाङ्क्षया निशां निश्श्वासः, क्लान्तः, इदानीं निद्रां गतः। अतः त्वं शीघ्रं गच्छ, रामं आनय; शुभमस्तु ते, अत्र चिन्तनस्य अवसरः नास्ति।" सुमन्त्रः उवाच—"कथं अहं राजाज्ञां विना गच्छेयम्?" इति श्रुत्वा, राजा मन्त्रिणं प्रति वचनम् उवाच—"सुमन्त्र, रामं द्रष्टुम् इच्छामि; त्वं शीघ्रं तं सुन्दरं आनय" इति। सुमन्त्रः शुभं सम्प्राप्तमिति मन्यमानः हृष्टः अभवत्। ततः राजाज्ञया, सुमन्त्रः शीघ्रं हृष्टचित्तः निर्गत्य, तया प्रेरितः, शीघ्रं चिन्तयामास। "नूनम् धर्मात्मा राजा रामम् अत्र अभिषेकाय आह्वयिष्यति" इति महानन्देन चिन्तयन्, महाबलः सुमन्त्रः राघवं द्रष्टुम् उत्सुकः, स्फाटिकमिव अन्तःपुरं परित्यज्य, समुद्रं वा महाह्रदं इव, द्वारम् उपागमत्। तत्र समागतान् राजद्वारस्थाः, नानाविधैः धनाढ्यैः जनैः सहितान्, सुमन्त्रः अपश्यत्। शृणुत अद्य पञ्चदशं सर्गम्।