कैकेयी धर्मनिष्ठं मनसि स्थापयन्ती राजा दशरथं प्रत्युवाच—"मम पुत्रं सिंहासनस्थं कुरु, रामं च वनाय प्रेषय, प्रतिद्वन्द्विन्यः मां कुरु; एवं तव कर्तव्यं सम्पूर्णं भविष्यति।" तदा कैकेय्या त्वरितं प्रेरितः राजा, तीक्ष्णेन अंकुशेन पुनः पुनः ताडितः साधुर्वदन इव, वाक्यमिदं व्याजहार। धर्मबन्धनैः बद्धः मम मनः मोहं गतम्; धर्मरतं प्रियतमं ज्येष्ठं पुत्रं रामं द्रष्टुमिच्छामि। इत्येवं शुभा रात्रिः अतीता, सविता उदितः, तारा अनुकूलसमये स्थिताः, मुहूर्तः अपि प्राप्तः। तदा गुणसम्पन्नः वसिष्ठः शिष्यगणैः परिवृतः शीघ्रं यथाविधि समग्रमुपकरणं संगृह्य, प्रवरां पुरीं प्रविवेश। या पुरी मार्गैः सम्प्रक्षालितैः समुच्छिष्टैः च, शोभमानपताकाभिः अलङ्कृता, हृष्टपुरुषैः पूर्णा, विपणि-व्यवहारैः समृद्धा च आसीत्—तस्यां स वसिष्ठः प्रविष्टः। सा पुरी उत्सवोपस्करैः पूर्णा, रामस्याभिषेकस्य प्रतीक्षया उत्सुकजनैः, सर्वत्र चन्दन-अगुरु-धूपगन्धैः सुगन्धिता। स वसिष्ठः तां देवानां पुर्याः इन्द्रपुरीमिव प्रतीतीं नगरीं गच्छन्, अन्तःपुरं विविधानां पताकानां शोभया भूषितं ददर्श। तदन्तःपुरं नगरजन-जनपदजनसमाकीर्णम्, दण्डिनां ब्राह्मणानां शोभया युक्तम्, उत्तमाश्वैः समृद्धम्, अतीव पूजितम्। स वसिष्ठः तदन्तःपुरं प्राप्य, महर्षिभिः परिवृतः, सन्तुष्टचित्तः, समागतजनसमूहम् अतीत्य प्रविवेश। तत्र सुमन्त्रं नाम प्रख्यातं सारथिं, पुरुषसिंहस्य द्वारदेशात् निर्गच्छन्तं, मनोहरं मन्त्रिणं अपश्यत्। तं प्रवीरः वसिष्ठः सारथिपुत्रं सम्बोध्य उवाच—"शीघ्रं राज्ञे निवेदय, अहम् अत्र आगतः।" "इह गङ्गाजलपूर्णाः कुम्भाः, समुद्रसम्भूतानि सुवर्णपात्राणि, उदुम्बरदर्भासनं च अभिषेकाय समुपस्थितम्। सर्वविधानि बीजानि, सुगन्धद्रव्याणि, नानाविधानि रत्नानि, मधु, दधि, घृतम्, लाजाः, कुशा, पुष्पाणि, क्षीरं च अत्र सन्निहितम्। अष्टौ रम्याः कन्यकाः, उत्तमः मदोन्मत्तः गजः, चतुर्हययुक्तः रथः, उत्तमः खड्गः, उत्तमं धनुः च।" "पुरुषैः सेव्यमानं वाहनं, शशिसदृशः छत्रं, श्वेतचामरद्वयं, सुवर्णकलशः च अभिषेचनार्थम्। श्वेतः सुवर्णशृङ्खलाभूषितः ककुद्मान् वृषभः, चतुर्दंष्ट्रः सिंहः, वानरश्रेष्ठः महाबलश्च।" "सिंहासनं, व्याघ्रचर्म, यूपकाष्ठानि, अग्निः, सर्वविधानि वाद्ययन्त्राणि, भूषणवतीः स्त्रियः च। आचार्याः, ब्राह्मणाः, सुरभयः गाः, शुभजन्तवः पक्षिणश्च, नगरजनपदश्रेष्ठाः, व्यापारीगणः च।" "एते चान्ये च बहवः प्रमुदिताः, सौम्यवचनाः, राज्ञः सह रामस्याभिषेकाय समागताः। त्वं शीघ्रं महराजं गच्छ, यथा शुभे दिने पुष्ययोगे रामः राज्यं प्राप्नुयात्।" एवं श्रुत्वा वचनानि सारथिपुत्रः बलसम्पन्नः, नृपसिंहस्य स्तुतिं कृत्वा, अन्तःपुरं प्रविवेश। ये राजद्वारस्थाः परिचारकाः, पूर्वमुक्तं वृद्धं पुरुषं निरोद्धुं अशक्ताः, राजानं तुष्टुमिच्छन्तः। स राजा समीपे स्थित्वा, तस्य स्थितिं विज्ञाय, परमसन्तोषवाक्यैः स्तोतुं प्रचक्रमे। सुमन्त्रः अपि यथापूर्वं, राजमहति सभायां, अञ्जलिं कृत्वा, पृथिवीपतिं स्तोतुं आरब्धवान्। "यथा प्रभातसमये भास्करस्य उदयने सागरः हृष्टः भवति, तथैव त्वं हृष्टचित्तः अस्मान् आनन्दय।" "यथा मातलिः सर्वासुरविजयीन्द्रं प्रशंसति, तथैव अहं त्वां बोधयामि। यथा शाखाविज्ञानसमेताः वेदाः स्वयम्भुवं ब्रह्माणं बोधयन्ति, तथैव अद्य अहं त्वां बोधयामि। यथा सूर्यः सोमेन सह अद्य शोभनां पृथिवीं बोधयति, तथैव अहं त्वां बोधयामि।" "उत्तिष्ठ महराजन्, उत्सवक्रियाः कृताः, शुभैः संस्कारैः सह, मेरुमन्दिरे सूर्य इव शोभमानः। सोमः सूर्यः च, ककुत्स्थकुलनन्दन, शिवः कुबेरः वरुणः अग्निः इन्द्रः च, तव जयम् अवितु।" "शुभा रात्रिः अतीता, तव कृत्यं सम्पन्नम्; उत्तिष्ठ, नृसिंह, परं धर्मं कुरु। रामस्याभिषेकाय सर्वोपस्कराः सिद्धाः; नगरजनः, ग्राम्यः, व्यापारीगणश्च अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः।" "भगवान् वसिष्ठः स्वयम् ब्राह्मणैः सह प्रतीक्षते; शीघ्रं आज्ञापय, राजन्, राघवस्याभिषेकम्। यथा गोपलकहिताः गावः, सेनापतिहीना सेना, चन्द्रहीना रात्रिः, वृषरहिताः गावः च—" "एवं राज्यं भवति, यत्र राजा न दृश्यते।" इति सुमन्त्रस्य मधुरार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः शोकमग्नः अभवत्। तदा पुत्रं चिन्तयन्, राजा सारथिं सम्बोध्य, हर्षरहितः वचनमुवाच। शोकसम्भिन्ननेत्रः, तेजस्वी धर्मात्मा, शोकात् ऊर्ध्वं विलोक्य, उवाच—"तव वचनैः पुनः मम हृदयं छिन्नम्।" इति दुःखितं राजानं विलोक्य, सुमन्त्रः कृताञ्जलिः तस्मात् देशात् किंचित् अपससार। राजा दुःखात् स्वयम् वक्तुं अशक्तः सन्, तदा कैकेयी मन्त्रकुशलता युक्ता, सुमन्त्रं इदं वचनम् उक्तवती।