राजा दशरथः विषण्णः तदा कैकेयीं प्रति व्यथितः वचांसि यथा विषबाणानिव आघातयन् उवाच। तदा कैकेयी राजा दशरथं प्रोत्साहयन् अविलम्बं रामं पुत्रं आह्वयितुं युक्तं इति उक्तवती। सा पुनः स्वस्य पुत्रस्य अभिषेकं कर्तुं, रामं वनं प्रेषयितुं, आत्मनः प्रतिद्वन्द्वीं मुक्त्वा, तव धर्मः सम्पूर्णः भविष्यति इति निश्चयम् अकरोत्। ततः कैकेयीं प्रोत्साहयन्तीं दृष्ट्वा दशरथः शस्त्राग्रप्रहारैः सततं उपद्रुतः शिष्टाश्व इव पुनः पुनः वाक्यम् उवाच। धर्मबन्धनैः बद्धः तस्य मनः मोहितम् अभवत्; सः धर्मनिष्ठं प्रियं ज्येष्ठं पुत्रं रामं द्रष्टुम् इच्छति स्म। शुभा रात्रिः यदा व्यतीता सूर्यः उदितः, तारेषु शुभसंधिः जातः, योग्यः कालः प्राप्तः तदा वसिष्ठः गुणसम्पन्नः शिष्यसमूहैः परिवृतः शीघ्रं यज्ञसामग्रीम् संगृहीत्वा नगरं प्रविष्टवान्। नगरं तु धूलिसिक्तं, मार्गाः सम्यक् समार्जिताः, शोभायमानपताकाभिः भूषितम्, हर्षितसेवकसमाकीर्णम्, विपणिभिः समृद्धम् आसीत्। तत्र नगरं उत्सवसज्जं रामस्य कारणेन उत्सुकम्, सर्वत्र चन्दनागुरुधूपगन्धैः सुरभितम् आसीत्। वसिष्ठः तदिन्द्रपुरीसमानं नगरं गच्छन् अन्तःपुरं विविधपताकाभिः सुसज्जितम् अपश्यत्। तत्र नगरजनाः ग्रामजनाः च समागता, दण्डधारिभिः ब्राह्मणैः शोभिता, उत्तमाश्वैः पूर्णा, समादृतम् आसीत्। वसिष्ठः तदन्तःपुरं प्राप्तः, महर्षिसंघैः परिवृतः, हर्षितः, समागतम् जनसमूहं प्रविश्य, तत्र सुमन्त्रं नाम प्रसिद्धं सारथिं द्वारात् निर्गच्छन्तम् अपश्यत्। सः पुरुषसिंहस्य द्वारात् आगच्छन्तं मंत्रीं, मनोहारीं सुमन्त्रं दृष्ट्वा, बलसम्पन्नः वसिष्ठः तम् अभिप्राप्य उवाच—"शीघ्रं नृपाय निवेदय कि अहम् आगतः।" "गङ्गाजलपूरितानि घटाः, समुद्रात् आगतानि सुवर्णपात्राणि, उदुम्बरदर्भासनं च अभिषेकार्थम् आगतम्।" "सर्वविधानि बीजानि, गन्धद्रव्याणि, रत्नानि, मधु, दधि, घृतम्, लाजाः, कुशाः, पुष्पाणि, क्षीरं च अस्ति।" "अष्टौ सुष्ठु कन्याः, मदोत्कटः गजः, चतुर्हययुक्तः शोभायमानः रथः, उत्तमः खड्गः, श्रेष्ठं धनुः च अस्ति।" "यानम् पुरुषैः सेवितम्, चन्द्रसदृशं छत्रम्, शुक्लचामरम्, सुवर्णकलशः अभिषेकार्थम् अस्ति।" "श्वेतकर्णः कुक्कुटः, सुवर्णशृङ्खलाभिः भूषितः, चतुरदं सिंहः, श्रेष्ठः वानरः, महाबलः च अस्ति।" "सिंहासनम्, व्याघ्रचर्म, यज्ञकाष्ठम्, यज्ञाग्निः, सर्वविधानि वाद्ययन्त्राणि, भूषणधारिण्यः स्त्रियः च समुपस्थिताः।" "आचार्याः, ब्राह्मणाः, गोमाता, शुभाः पशुपक्षिणः, नगरग्रामश्रेष्ठाः, व्यापारीगणः च आगताः।" "एते चान्ये च बहवः, हृष्टाः, मधुरवाचः, राज्ञः सह रामाभिषेकार्थम् उपस्थिताः।" "त्वं शीघ्रं नृपतेः समीपं गच्छ, यथा शुभे दिने पुष्यनक्षत्रे संयोगे रामः राज्यं प्राप्नुयात्।" एवं वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, सारथिपुत्रः बलसम्पन्नः, राजा दशरथं स्तुत्वा, अन्तःपुरं प्रविष्टः। तत्र द्वारस्थिताः राजसेवकाः तं वृद्धं पुरुषं न वारयितुं शेकुः, तस्य राजा प्रसन्नतां कामयन्तः। सः राजा दशरथस्य समीपं स्थित्वा, तस्य स्थितिं ज्ञात्वा, अतिसन्तोषपूर्णैः वाक्यैः स्तुति कर्तुम् आरभत्। सुमन्त्रः तदा, पूर्ववत्, राजमहलमध्ये, अञ्जलिं कृत्वा, भूमिपतिं स्तुत्वा उवाच—"यथा तेजस्वी समुद्रः सूर्यस्य उदयने प्रमुदितः भवति, तथा त्वं हर्षपूर्णहृदयः लोकान् आनन्दय।" "यथा मातलिः इन्द्रं दानवजितम् प्रशंसति, तथा अहं त्वां जागारयामि।" "यथा वेदाङ्गविज्ञानैः ब्रह्मा स्वयम्भूः जागार्यते, तथा अद्य अहं त्वां जागारयामि।" "यथा सूर्यः चन्द्रः च पृथिवीं जागारयतः, तथा अद्य अहं त्वां जागारयामि।" "उत्तिष्ठ महराजन्, उत्सवः शुभकर्म च कृतम्, मेरुशिखरे सूर्यः इव शोभमानः भव।" "सोमः सूर्यः, ककुत्स्थवंशजः, शिवः, कुबेरः, वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च तव विजयम् ददतु।" "शुभा रात्रिः गताः, तव कार्यम् सम्पूर्णम्, उत्तिष्ठ राजसिंह, परम् कर्तव्यम् कुरु।" "रामाभिषेकस्य सर्वसज्जा कृताः, नगरजनाः ग्रामजनाः व्यापारीगणः अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः।" "वसिष्ठः स्वयम् ब्राह्मणैः सह प्रतीक्षते; शीघ्रं आदेशं ददातु, राजन्, राघवस्य अभिषेकम्।" "यथा गोः बिना गोपालः, सेना बिना नायकः, रात्रिः बिना चन्द्रः, गावः बिना वृषः—" "तथा राज्यं भवति, यत्र राजा न दृश्यते।" इति सुमन्त्रस्य मधुरार्थयुक्तं वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः शोकग्रस्तः अभवत्। तदा पुत्रं स्मृत्वा, दुःखितः राजा सुमन्त्रं प्रति, हर्षहीनः, वाक्यम् उवाच। दुःखेन तस्य नेत्रे रक्ताभवत्, सः धर्मनिष्ठः, प्रभायुक्तः, ऊर्ध्वं दृष्ट्वा उवाच—"सारथिवचनैः पुनः मम हृदयम् विदारितम्।" तस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, राज्ञः दुःखितं भावं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा, तस्मात् स्थलात् किञ्चित् दूरम् अपाक्रामत्।