तदा निश्चलचित्तया कैकेय्याऽभ्यर्थितः स राजा तस्याः पाशैः बद्धः मुक्तुं न शक्तः, यथा बलीन्द्रपाशेन बद्धो बन्धनात् मोक्तुं न अशकत्। तस्य हृदयम् उद्विग्नम् अभवत्, मुखं च विवर्णम्, यथा रथचक्रयोः मध्ये युक्तः अश्वः कम्पमानः स्यात्। तस्य नेत्रे क्लिष्टे, दृष्टुं अशक्तवत् इव, स राजा महता प्रयासेन धैर्यं आलम्ब्य कैकेयीं इदं वचनम् अब्रवीत्— "अतीता रात्रिः, देवि, सूर्यः चोदयते, नूनं जनाः मां रामस्याभिषेकाय त्वराम्यन्ति। सर्वोपकरणानि रामाभिषेकाय समुपस्थितानि; रामः मम मृतस्य इव जलकर्म आचरत्विति। यदि त्वं रामस्याभिषेकं विघ्नयिष्यसि, त्वं च तव पुत्रः च मम जलकर्म न आचरिष्यथः, दुष्टचारिणि। अद्य अहं तान् प्रजाजनान् द्रष्टुं न शक्नोमि, येषां पूर्वं मुखानि प्रमुदितानि दृष्ट्वा, ते ह्यद्य दुःखिताः सन्तः मां परित्यज्य गमिष्यन्ति।" एवं तेन महात्मना राज्ञा भाषमाणेन सा शुभा रात्रिः चन्द्रतारकाभिः शोभिता समाप्ता। ततः कैकेयी पापाचारिणी पुनः कोपवशेन कटुवचोविशारदा राजानम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "किं विषशरान् इव वचनानि भाषसे, राजन्? त्वं शीघ्रं रामं आह्वय, विलम्बं मा कुरु। मम पुत्रं सिंहासने स्थापय, रामं वनं प्रेषय, प्रतिद्वन्दिन्यः मां कुरु, तदा तव धर्मः सम्पूर्णः स्यात्।" ततः स राजा कैकेय्या प्रवर्तितः तीक्ष्णप्रेणाहतः साधुर्वत् इदं वचनम् उवाच— "धर्मपाशैः बद्धो मम मनः नष्टम्; अहं मम प्रियतमं ज्येष्ठं धर्मनिष्ठं रामं द्रष्टुम् इच्छामि।" एवं शुभायां रात्रौ अतीतायां, सूर्ये उदिते, नक्षत्रेषु सुमुहूर्ते, स वसिष्ठः गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतः शीघ्रं सर्वोपकरणानि संगृह्य अग्रनगर्यां प्रविवेश। तेन नगरी स्वच्छतोयैः सिक्तमार्गा, सुवर्णध्वजैः विभूषिता, प्रमुदितसेवकैः पूरिता, विपणिभिः समृद्धा च दृष्टा। सा पुरी रामाभिषेकोत्सवेन पूर्णा, सर्वत्र चन्दनागुरुधूपगन्धैः सुरभिः अभवत्। स वसिष्ठः तां देवानगर्यां इन्द्रपुरीसदृशीं गच्छन्, अन्तःपुरं नानाविधध्वजैः विभूषितं ददर्श। तत्र नगरजनपदैः पूरिते, दण्डधारिभिः ब्राह्मणैः शोभिते, उत्तमैः अश्वैः समाकीर्णे, सत्कारसम्पन्ने च अन्तःपुरे प्रविवेश। तत्र स वसिष्ठः प्रमुदितः, श्रेष्ठमुनिभिः परिवृतः, जनसमूहम् अतीत्य प्रविवेश। तत्र स सुमन्त्रं नाम विश्रुतं सारथिं पुरुषसिंहस्य द्वारतः निर्गच्छन्तं ददर्श, यः मन्त्रिणां प्रियदर्शनः आसीत्। तम् महाबलम् वसिष्ठः सूतपुत्रं संबोधितवान्— "शीघ्रं राजानं विज्ञापय यदहं अत्र आगतः। गङ्गाजलपूर्णानि घटाः, समुद्रसम्भूतानि सुवर्णपात्राणि, उदुम्बरासनं च अभिषेकाय उपस्थापितानि। सर्वविधानि बीजानि, गन्धद्रव्याणि, विविधरत्नानि, मधु, दधि, घृतम्, लाजाः, कुशा, पुष्पाणि, क्षीरं च अत्र सन्ति। अष्टौ सुशोभनाः कन्याः, उत्तमः मदोन्मत्तगजः, चतुरश्वयुक्तः रथः, खड्गः, उत्तमधनुः च। नरैः सेवितं वाहनम्, चन्द्रसदृशः छत्रम्, शुक्लचामरयोः, सुवर्णकलशः च अभिषेकाय। श्वेतः ककुद्मान् वृषभः सुवर्णशृङ्खलाभिः भूषितः, चतुर्दंष्ट्रः सिंहः, कपिवर्यः महाबलः। सिंहासनम्, व्याघ्रचर्म, समिधः, हव्यवह्निः, सर्वविधानि वाद्ययंत्राणि, भूषणवतीः स्त्रियः। आचार्याः, ब्राह्मणाः, गोमातरः, मङ्गलपशुपक्षिणः, नगरजनपदश्रेष्ठाः, व्यापारीगणः च। एते सर्वे च, अन्ये च प्रमुदिताः मधुरवाचः रामाभिषेकाय राज्ञः सह समागताः। त्वं शीघ्रं नृपतेः समीपं गच्छ, यथा शुभे दिने पुष्ययोगे रामः राज्यं प्राप्नुयात्।" एवं वचः श्रुत्वा महाबलः सूतपुत्रः सुमन्त्रः राजसिंहस्य स्तुतिं कृत्वा अन्तःपुरम् प्रविवेश। ये राजद्वारे स्थिताः परिचारकाः, तं वृद्धं पूर्वोक्तं निरोद्धुं अशक्ताः, राजानं तोषयितुम् इच्छन्तः आसन्। सुमन्त्रः राज्ञः समीपस्थः, तस्य भावम् अवलोक्य, परमसन्तोषेण वचांसि स्तोतुं प्रारब्धवान्। तत्र सुमन्त्रः यथापूर्वम्, राजमहति सभायाम्, अञ्जलिं कृत्वा भूमिपतिं स्तोतुं प्रवृत्तः— "यथा प्रभाते रवौ समुद्रः प्रमुद्यते, तथा त्वं नः प्रमोदय। यथा मातलिः सुरेन्द्रं विजित्य दानवान् तं जागरयामास, तथा अहम् अपि त्वां बोधयामि। यथा वेदाः शाखावेद्याः च स्वयम्भुवं ब्रह्माणम् उद्बोधयन्ति, तथा अद्य अहम् अपि त्वां बोधयामि। यथा सूर्यः सोमेन सह अद्य पृथिवीं जागरयति, तथा अहम् अपि त्वां बोधयामि। उत्तिष्ठ महाबाहो, उत्सवमङ्गलैः कृतक्रियः, मेरुशृङ्गस्थसूर्यवत् शोभमानः, अस्मान् सुदिनेन प्रमोदय।" एवं सुमन्त्रेण प्रबोधितः राजा, दुःखशोकसमाकुलोऽपि, धर्मबन्धनैः बद्धः, रामस्य दर्शनं काङ्क्षन्, कैकेय्याः कटुवचनेन संतप्तः, महतीं चिन्ताम् अपद्यत।