त्रिषु लोकेषु कीर्तिमान्, उदारवाक्यः, सत्यधृतिः, स पुरुषसिंहः तत्र पृथिवीं शासितवान्। स राजा स्वसमः वा श्रेष्ठो वा रिपुं न कञ्चिद् अपश्यत्; मित्रेषु स्नेही, भृत्येषु मान्यः, दुष्टान् बलात् निःशेषयन्, स देवानाम् इव स्वर्गे ईश्वरः जगतः पालनं कृतवान्। तं राजानं मन्त्रिणः भक्ताः, कुशलाः, समर्थाः, हितोपदेशे स्थितचित्ताः, परिवृत्य तस्य तेजो वर्धितवन्तः, यथा प्रभातकाले प्रभाभिः सह भास्करः विराजते। एषा अष्टमी सर्गः; शृणुत। इयं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय बालयाने अष्टमी सर्गः। स राजा, यद्यपि बलवान् धर्मात्मा महात्मा च आसीत्, सुतकामः सन्, नापश्यत् किञ्चन सन्ततिं स्ववंशधरं। स एवमिच्छन्, तस्य महात्मनः चित्ते चिन्ताभवत्—"किमर्थं नाश्वमेधं पुत्रार्थं कुर्याम्?" इति। स निश्चयपूर्वकं "कर्तव्यो मे यज्ञः" इति निश्चित्य, स बुद्धिमान् धर्मात्मा राजा, सर्वैः मन्त्रिभिः सह, धृतिमान् अभवत्। ततः स बलवान् राजा सुमन्त्रं श्रेष्ठमन्त्रिणं प्रोवाच—"शीघ्रं सर्वान् वृद्धान् ऋत्विजः च माम् आनय" इति। ततः सुमन्त्रः शीघ्रकर्मी त्वरया गत्वा वेदविदः सर्वान् संनयामास। स सुइयज्यं, वामदेवं, जाबालिं, काश्यपं, वसिष्ठं पुरोहितं, अन्यांश्च ब्राह्मणश्रेष्ठान् आनयत्। तान् पूजयित्वा धर्मात्मा दशरथः सौम्यं धर्मयुक्तं वाक्यं प्राह। "तस्मात् शास्त्रविहितं यज्ञं कर्तुम् इच्छामि; कथं ममाभिलषितं सिध्येत? भवद्भिः मननं क्रियताम्" इति। ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्राह्मणाः राजवचनं सत्कृत्य "साधु" इति ऊचुः। सर्वे प्रमुदिताः दशरथं प्राहुः—"सामग्री संगृह्य अश्वः मोच्यताम्।" "उत्तरतटे सरयूः यज्ञभूमिः क्रियताम्। राजन्, यथाकामं पुत्रान् अवाप्स्यसि।" "यदयं धर्मः पुत्रार्थं त्वयि जातः," इति श्रुत्वा राजा ब्राह्मणवाक्यैः प्रमुदितः। हर्षोत्सुकलोचनः स राजा मन्त्रिभ्यः प्राह—"यथावृद्धोपदेशं सर्वोपकरणानि अत्र क्रियताम्।" "संस्कृतः अश्वः स्वाचार्येण सह मोच्यताम्; सरयूः उत्तरे तीरे यज्ञभूमिः क्रियताम्।" "शान्तिकर्माणि अपि विधिवत् परम्परया क्रियताम्; अयं यज्ञः समर्थेन राज्ञा साध्यः।" "अत्युत्तमेऽस्मिन् यज्ञे किञ्चिदपि दोषः न क्रियताम्, ब्रह्मराक्षसाः हि दोषान् अन्विष्यन्ति।" "अकृतविधिना यज्ञे कर्ता क्षिप्रं विनश्यति; तस्मात् मम यज्ञः विधिपूर्वकं संप्राप्तव्यः।" "यथोक्तं समर्थैः सर्वं क्रियताम्," इति उक्त्वा, सर्वे मन्त्रिणः "एवं भवतु" इति प्रत्यनुजानन्। राजवचनं श्रुत्वा, द्विजातयः धर्मविदः सुमहत् प्रमोदं प्राप्य, राजानं समाश्वासयन्। ततोऽनुज्ञाताः सर्वे यथागतं निर्जग्मुः; तान् ब्राह्मणान् विसृज्य, राजा मन्त्रिभ्यः इदं वचनं प्रोवाच। "यथोक्तं ऋत्विजाम्, यज्ञः क्रियताम्" इति स राजा मन्त्रिभ्यः आज्ञापयत्। तान् विसृज्य, स बुद्धिमान् स्वगृहं विवेश; ततः स्वप्रियासु पत्नीषु गत्वा, स प्रियतमा राज्ञः ताः अब्रवीत्— "दीक्षां समाचरध्वं; अहं पुत्रार्थं यज्ञं करिष्यामि" इति। तस्य प्रीयमाणवचनैः तासां मुखानि शिशिरान्ते पद्मानि इव विराजन्त। शृणुत नवमं सर्गम् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय बालयाने। एवं रहसि श्रुत्वा सारथिः राजानं प्रोवाच—"पुराकाले यद्वृत्तं तत् कथयामि, यथा पुरावृत्तं श्रुतं मया।" "एष वृत्तान्तः ऋत्विजा उक्तः मया पूर्वं श्रुतः; सनत्कुमारः किलैतत्कथा कदाचित् उक्तवान्।" "मुनिसंनिधौ, राजन्, तव आगमिष्यतः पुत्रस्य विषये उक्तम्—कश्यपस्य पुत्रो नाम विभाण्डकः अस्ति।" "तस्य पुत्रः ऋष्यशृङ्गः नाम भविष्यति; स वने एव वर्धिष्यते, नित्यं मुनिव्रते स्थित्वा।" "स ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्यं न जानाति, पितृव्रतः सदा; स महात्मा द्विविधं ब्रह्मचर्यं चरति।" "एष लोकप्रसिद्धः, राजन्, ब्राह्मणैः सदा कथ्यते; स एवं वसन्, नियतकालः समुपस्थितः।" "तस्मिन्नेव काले, स यज्ञाग्निं पितरं च सेवमानः, रोमपादः नाम महाबलः प्रसिद्धः अभवत्।" "स राजा अङ्गेषु प्रजासु कीर्तिमान् भविष्यति; स तु किञ्चित् अपराधं कृत्वा, महती विपत्तिः भविष्यति।" स राजा ब्राह्मणान् आह्वयित्वा प्रोच्यते—"यूयं शास्त्रज्ञाः, लोकाचारविदः च।" "माम् अनुशाध्वं, यत् प्रायश्चित्तं कर्तव्यं स्यात्" इति। तं तथा उक्त्वा, सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रत्युवाचुः। ते ब्राह्मणाः वेदविदः राजानम् ऊचुः—"राजन्, सर्वोपायैः विभाण्डकपुत्रं अत्र आनय।" "संपूज्य विभाण्डकपुत्रं ऋष्यशृङ्गं ब्राह्मणश्रेष्ठं, राजन्, तव पुत्रकाम्यया शान्तां कन्यां तस्मै विधिवत् प्रयच्छ" इति।