तदा राजा दशरथः, दुःखेन पीडितः, कैकेयीं प्रति क्रूरां स्वदुःखकारिणीं दृष्ट्वा, "एषा मम दुःखस्य हेतुः कैकेयी द्रष्टव्या मया," इति सन्तप्तः सञ्जग्राह। सः धर्मज्ञः, सत्प्रवृत्तिः, तव प्रति निष्ठावान्, प्रायः प्राणान्तिकः अपि सन्, कैकेयीं सान्त्वयितुं पुनः प्रयत्नं चकार। सः राजानां श्रेष्ठः, करजोडितः, कैकेयीं इदं प्रार्थयामास—"सुमधुरे, विशेषतः राजानं प्रति अनुग्रहं दर्शय; मया यदुक्तं तदवृथा न वक्तव्यम्, सुमध्येम्।" "युवतिगे, त्वं दयालुर्भव, मम कृते अनुग्रहम् दत्तुम् अर्हसि; प्रीयस्व, रम्ये, रामः त्वत्तः अव्यवहितं राज्यं प्राप्नुयात्।" पुनः सः प्रार्थयामास—"श्यामलोचनः रामः राज्यं प्राप्नुयात्, तदा त्वं परमं यशः लप्स्यसे। सुश्रोणि, सुन्दरमुखि, एषः कार्यः मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियः; तद् कुरु।" एवं सान्त्वयन्तं पतिं, शुद्धहृदयं, अश्रुपूर्णेक्षणं, विक्लवशब्दैः विलपन्तं च, कैकेयी पापबुद्धिः मौनमेव स्थितवती, न किंचित् प्रत्युवाच। तदा राजा, प्रियभार्यां कठिनवाक्यभाषिणीं, पुत्रस्य वनवासे प्रतिकूलां दृष्ट्वा, दुःखेन मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं दुःखार्तस्य राज्ञः सा रात्रिः क्लेशेन व्यतीयाय; तं चोत्थापयितुं यत्नवन्तः तम् उत्तमं राजानं तद् निषेधयामास। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-कृतायाम् अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। अथ राजा दशरथः, पुत्रशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, वेपमानः च, तं दृष्ट्वा कैकेयी इक्ष्वाकुवंशजं वाक्यम् अब्रवीत्। सा पापकर्मणा कृतं कर्म दृष्ट्वा, "मया प्रतिज्ञातं वचनं कृत्वा किं भूमौ पतितः स्याः? निश्चयेन स्थितुम् अर्हसि," इति तम् उपालभत। "धर्मज्ञैः सत्यम् एव परमो धर्मः इति निगद्यते; सत्ये स्थित्वा धर्मानुसारः कर्तव्यः इति मया त्वं प्रेरितः।" सा प्राचीनकथां स्मारयन्ती प्रोवाच—"राजा शिबिः प्रतिज्ञां कृत्वा श्येनाय स्वदेहं दत्तवान्, ततः परमं स्थानम् आगतः। तथा अलर्कः अपि, ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि स्वनेत्रे दत्तवान्।" "सागरः अपि सत्यप्रतिज्ञः स्वसीमायाम् एव स्थितः, सत्यवचनम् अनुतिष्ठन् न कदापि सीमां लङ्घयति।" सा पुनरुवाच—"सत्यं एकं नित्यं तत्त्वम्; धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः; वेदाः सत्येन अव्ययाः; सत्येन एव परं प्राप्यते। यदि धर्मे चित्तं तव, तर्हि सत्ये स्थित्वा मम वरः फलं प्राप्नुयात्, त्वं हि वरदः।" "धर्मस्य कृते, मम च प्रेरणया, रामं वनं प्रेषय; त्रिः त्वां ब्रवीमि। यदि त्वं मम प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तर्हि त्वत्पुरतः त्यक्त्वा आत्मानं त्यक्ष्यामि।" एवं दृढनिश्चया कैकेयी प्रेरयन्ती, सः राजा तस्या बन्धनात् मुक्तुं न शक्तः, यथा बली इन्द्रनिर्मितपाशात् न मुक्तः। तस्य चित्तं विक्षिप्तम्, मुखं श्वेतम्, सः युक्तश्चक्रयोः कम्पमानः अश्व इव बभूव। दृष्टिप्रभ्रष्टः, दृष्टुं न शक्नुवन् इव, राजा कठिनेन धैर्येण कैकेयीं प्रति इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "रात्रिः अतीता, भामिनि, सूर्यः उदयति; नूनं जनाः ममाभिषेकाय त्वराम्यन्ति।" राजा दुःखेन पुनरुवाच—"रामस्याभिषेकाय सर्वोपकरणानि सज्जानि; रामः मम मृतस्य जलकर्म कुर्यात्।" "त्वं च तव पुत्रश्च मम जलकर्म न कुरुतम् यदि रामस्याभिषेकं विघ्नयिष्यसि, पापचारिणि।" सः दुःखितः पुनः अब्रवीत्—"अद्य अहं जनान् द्रष्टुं न शक्नोमि; यः पूर्वं हृष्टाननान् दृष्टवान्, तेऽद्य दुःखेन मुखानि पराङ्मुखानि करिष्यन्ति।" एवं महात्मना राज्ञा उक्ते, सा शुभा रात्रिः, चन्द्रतारकाभिः शुषोभिता, समाप्ता। तदा कैकेयी, पापकर्मणा, क्रुद्धा, कटुवाक्यपारगा, पुनः राजानं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "किं त्वया इदं विषदत्तमिव वाक्यं प्रोक्तम्? शीघ्रं रामं आह्वय; विलम्बः न कर्तव्यः।" पुनः सा प्राह—"मम पुत्रं राज्ये स्थापय, रामं वनं प्रेषय, मां च सपत्नीं कुरु—एवम् धर्मः सिध्यति।" तदा राजा दशरथः, कैकेय्याः तीव्रप्रेरणया, शस्त्रप्रहतोऽश्व इव, इदं वाक्यम् उवाच—"धर्मपाशैः बद्धः, मम चित्तं नष्टम्; धर्मनिष्ठं ज्येष्ठपुत्रं रामं द्रष्टुम् इच्छामि।" एवं शुभायां रात्रौ अतीतायाम्, सूर्ये उदिते, नक्षत्रेषु शुभसंयोगे, युक्ते मुहूर्ते— महातेजाः वसिष्ठः, शिष्यसंघेन परिवृतः, शीघ्रं सर्वोपकरणानि सङ्गृह्य, अयोध्यां प्रविवेश। सः वसिष्ठः, यत्र राजमार्गाः सिक्ताः, सम्यग् मृष्टाः, पताकाभिः शोभिताः, हृष्टजनसमाकुलाः, विपणिभिः समृद्धाः, तां पुरीं प्रविवेश। सा पुरी उत्सवसज्जा, रामस्याभिषेकस्य कृते उत्सुकाः, सर्वत्र चन्दन-अगुरु-धूपगन्धैः सुरभिता बभूव। वसिष्ठः तां पुरीं, याम् इन्द्रपुरीं इव, प्राप्य, अन्तःपुरद्वारम् अगच्छत्, यत्र नानापताकाभिः शोभितम्। तदन्तःपुरं नगरवासिभिः, ग्रामजनैः, दण्डधारिभिः ब्राह्मणैः, उत्तमाश्वैः च पूरितम्, पूजितम् आसीत्। वसिष्ठः, सन्तुष्टः, महर्षिभिः परिवृतः, जनसमूहम् अतीत्य तत्र प्रविवेश। तत्र सः सुमन्त्रं नाम विश्रुतं सारथिं, नरसिंहस्य द्वारतः निर्गच्छन्तं, दर्शनीयमन्त्रिणं च, अपश्यत्। एवं सन्दर्भे रामायणस्य एते श्लोकाः एकस्मिन् प्रवाहेण, भावपूर्वकं, संस्कृतेन कथिताः।