स राजा दशरथः, शोकसन्तप्तः, करावलम्बनं कृत्वा, कैकेयीं प्रार्थयामास—"दयां दर्शय, सौम्ये! त्वामहं प्रपन्नः करयुगलं कृत्वा याचे। यदि त्वं मयि कृपा न दर्शयसि, ततः शीघ्रं गच्छ; निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि।" तस्य दुःखस्य मूलभूता या क्रूरा कैकेयी, तस्यै दुःखहेतवे मम साक्षात्कारः आवश्यकः इति स राजा, करयुगलं कृत्वा, तां कैकेयीं पुनः संबोधितवान्। राजधर्मवित् स दशरथः, दुःखार्तः सन्, सदाचारी, तस्यै समर्पितचित्तः, प्रायः प्राणान्तिकः सन्, पुनः कैकेयीं प्रशमयितुं प्रयत्नं चकार। "सौम्ये! विशेषतः राज्ञि दया दर्शय। मया या वाणी उक्ता, सा विफला न भवतु, सुश्रोणि! त्वं युवति, दयालुश्च; अतः मम प्रार्थनां स्वीकारय। त्वया प्रसन्नया रामः अविकलामेव राज्यम् प्राप्नुयात्। कृष्णलोचनः रामः राज्यं प्राप्नुयात्; तदा त्वं परमं कीर्तिं लभेथा। सुश्रोणि, सुन्दरमुखि! यत् मम प्रियं, रामस्य प्रियं, जनस्य प्रियं, वृद्धानां प्रियं, भरतस्य च प्रियं, तत् कुरु।" एवं स राजा शुद्धहृदयः, तामनुनयन्, अश्रुभिः शोकात् रक्तलोचनः, तस्याः पतिव्रतायाः कैकेय्याः, दुष्टभावायाः, विविधं करुणमपि विलपितं निशम्य, सा कैकेयी मौनमास्थाय तुष्णीमासीत्। तदा प्रियभार्यायाः कठोरं वचनं श्रुत्वा, स्वपुत्रस्य निर्वासनविषये विरुद्धं च, स राजा पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः शोकसन्तप्तः अभवत्। एवं संतप्तस्य राज्ञः सा रात्रिः दुःखेन यापिता; यदा तं प्रबोधयितुं प्रयत्नः कृतः, तदा स उत्तमः राजा तान् वारयामास। इत्येवमयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। ततः शोकविह्वलम्, पुत्रशोकात् मूर्च्छितम्, भूमौ पतितम्, व्यथितम्, तं राजानं दृष्ट्वा कैकेयी इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं पतिं वाक्यमब्रवीत्। "त्वया मयि प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, तर्हि पापं कृत्वा भूमौ पतितः किं स्थितः? त्वं प्रतिज्ञाय दृढः भव। धर्मज्ञैः सत्यमेव परो धर्मः इति निगद्यते; सत्यनिष्ठया अहं त्वां धर्मे प्रवर्तयामि।" "राजा शिबिः अपि प्रतिज्ञां कृत्वा, पक्षिणं श्येनं प्रति स्वं शरीरमपि दत्तवान्, तेन परां गतिं प्राप्तवान्। तथा अलर्को नाम तेजस्वी, विप्रस्य याचमानस्य, अनिच्छन् अपि स्वनेत्रे दत्तवान्, सत्यनिष्ठः सन्। नदीपतिरपि सत्यप्रतिज्ञः, स्वमर्यादामतिक्रम्य कदापि न गच्छति।" "सत्यं हि एकं सनातनं तत्त्वम्; तस्मिन्धर्मः प्रतिष्ठितः। वेदाः सत्येन अव्ययाः, सत्येन परं गम्यते। यदि धर्मे ते मनः स्थितम्, तर्हि सत्यं पालय। मया यः वरः याचितः, स सफलो भवतु, त्वं हि वरदाता। धर्मस्य हेतोः, मम च प्रेरणया, रामं वनं प्रेषय; त्रिः त्वां ब्रवीमि। यदि त्वं मम प्रतिज्ञां न पालयसि, तर्हि त्वयि पश्यति त्यक्ते मया आत्मा परित्यज्यते।" एवं निश्चलया कैकेय्या प्रेरितः स राजा, यथा बलेः इन्द्रजालेन बद्धस्य मोक्षो न स्याद्, तथा तस्याः पाशात् मोक्तुं न अशकत्। तदा तस्य हृदयं क्षोभं गतं, मुखं श्वेतम् अभवत्; वह्नियुक्तः अश्व इव रथचक्रयोः मध्ये कम्पमानः सन्। दृष्टिहीनः इव, स राजा महता प्रयासेन धैर्यं समास्थाय, कैकेयीं वाक्यमुवाच। "रात्रिः व्यतीता, देवी! सूर्यः उदितुं समीपगः; नूनं जनाः मां रामस्याभिषेकाय त्वराम्यन्ति। सर्वसामग्रीः रामाभिषेकाय सिद्धाः; रामः मम मृतस्य इव, आपर्यणं कुर्यात्। यदि त्वं रामस्याभिषेकं विघ्नयसे, तर्हि त्वं च तव पुत्रश्च मम आपर्यणं न कुरुतम्, पापचारिणि! अद्य अहं तान् जनान् दृष्टुं न शक्नोमि, यान् पूर्वं हृष्टान् दृष्टवान्, तेषां हर्षविनाशात् ते दुःखिता मां वर्जयिष्यन्ति।" एवं महात्मना राज्ञा उक्ते, सा शुभा रात्रिः चन्द्रतारकाभिः शोभिता समाप्ता। तदा कैकेयी, पापकर्मणा, क्रोधवशेन, पुनः राजानं कठोरं वाक्यं वदन्ती अब्रवीत्। "किं विषदिग्धशरानिव वचनानि वदसि, राजन्? त्वया शीघ्रं रामः आहूयताम्। मम पुत्रं राज्ये स्थापय, रामं वनं प्रेषय, मां सपत्नीकृत्य धर्मं पालय।" तदा राजा, इव तीक्ष्णशलेन पुनः पुनः ताडितः अश्वः, कैकेय्या प्रेरितः, इदं वाक्यमुवाच। "धर्मबन्धनैः बद्धः मम बुद्धिः नष्टा; अहं मम प्रियं ज्येष्ठं पुत्रं रामं, धर्मनिष्ठं, द्रष्टुमिच्छामि।" तदा शुभायां रात्रौ अतीतायाम्, सूर्ये उदिते, तारेषु शुभसंयुक्तेषु, युक्ते मुहूर्ते— वसिष्ठः गुणसम्पन्नः, शिष्यवर्गेण परिवृतः, शीघ्रं सर्वसामग्रीः संकलयित्वा, तां श्रेष्ठां पुरीम् प्रविवेश। तां पुरीम्, यत्र राजमार्गाः सिक्ताः सम्यग् मृष्टाः, पताकाभिः शोभिताः, हृष्टजनसमाकुलाः, विपणिभिः समृद्धाः, प्रविश्य, उत्सववेषेण रमणीयां, रामाभिषेकाभिलाषिणीं, चन्दनागुरुधूपगन्धैः सर्वतः सुरभिम् अवलोक्य, वसिष्ठः तां पुरीम् इन्द्रपुरीमिव दृष्ट्वा, अन्तःपुरद्वारं पताकाभिः विभूषितं अपश्यत्। तत्र नगरवासिभिः ग्रामजनैः चाकुलं, दण्डिनां ब्राह्मणैः शोभितं, शुभैः अश्वैः पूर्णं, सन्मानितं अन्तःपुरम् प्रविश्य, वसिष्ठः सन्तुष्टः, महर्षिभिः परिवृतः, समागतैः जनैः सह, तत्र प्रविवेश।