राजा दशरथः दुःखेन श्वसन् तत्र रात्रिं दुःखमयां अनवरतं विलपन् यावत् न यायात्। तस्य दुःखितस्य राजा हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा कैकेयीं प्रार्थयन् उवाच—"स्नेहम् दर्शय, सौम्ये। यदि त्वं मम वाक्यं न मन्यसे, ततः शीघ्रं गच्छ; निर्दयं त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न।" तदा स राजा कैकेयीं क्रूरां, तस्य दुःखस्य कारणं, पश्यन् ताम् एव प्रार्थयन् अञ्जलिं कृत्वा कैकेयीं संबोधितवान्। राजधर्मं जानन्, स राजा दुःखितः, सदाचारवान्, तव भक्तः, मृत्युसमीपं गतः, पुनः कैकेयीं प्रसादयितुम् इच्छन् उवाच—"विशेषतः राज्ञः कृपां कुरु, सौम्ये। वृथाम् एतानि वाक्यानि न उक्तानि, शुभजघनायाः।" पुनः स राजा कैकेयीं प्रार्थयन् उवाच—"युवत्याः, कृपया मम कृपां देहि; तव दया प्रसिद्धा। प्रसन्ना भव, रमायाः राज्यं अव्ययम् दत्तुम्।" राजा पुनः उवाच—"श्यामलोचनः रामः राज्यं प्राप्नोतु; त्वं च उत्तमं कीर्तिं लप्स्यसि। सुभगजघनायाः, सुमुख्याः, एतत् कार्यं कुरु यद् मम, रमस्य, जनस्य, वृद्धस्य, भरतस्य च प्रियं।" तथापि कैकेयी, दुष्टभावा, पतिस्नेहस्य विफलता पश्यन्ती, तस्य विविधं दीनं विलापं शृण्वती, शुद्धहृदयस्य राज्ञः अश्रुपातेन, न किंचित् उक्तवती। ततः राजा, तस्य प्रियायाः कठोरं वचनं श्रुत्वा, पुत्रस्य वनवासे विरोधं पश्यन्, पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं दुःखितस्य राज्ञः रात्रिः दुःखमयम् यायात्; तं जागरयितुं प्रयतमानान् राजा निषेधितवान्। अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। ततः राजा दशरथः, पुत्रदुःखेन पीडितः, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, तत्र तडित्वा, कैकेयी इक्ष्वाकुवंशजं इदं वचनं उवाच—"दुष्कृत्यं कृतम् इति भूमौ पतितः किम्? मम वचनं प्रतिज्ञाय, त्वं दृढः भवितव्यः।" धर्मज्ञाः सत्यम् एव धर्मस्य परमं मन्यन्ते; सत्ये स्थित्वा धर्मानुसारं तव कर्तव्यं प्रार्थयामि। शिबिः राजा प्रतिज्ञां कृत्वा श्येनाय स्वदेहं दत्त्वा परमं गतः। तथा अलर्कः दीप्तिमान्, विप्रस्य प्रार्थनायाः, स्वचक्षुषी दत्त्वा, अनिच्छन् अपि, प्रतिज्ञां पालनं कृतवान्। नद्यः अपि सत्यनिबद्धाः, स्वसीमां न अतिक्रान्ताः, सत्यप्रतिज्ञायाः। सत्यम् एकं नित्यं तत्त्वम्; धर्मः सत्ये स्थितः। वेदाः सत्येन अव्ययाः; सत्येन परमं गम्यते। यदि तव मनः धर्मे स्थितम्, सत्ये स्थीयताम्। मया यः वरः याचितः, स फलं प्राप्नुयात्; त्वं वरदाता। धर्मार्थं, मम आग्रहात्, रामं वनवासं प्रेषय; त्रिः वदामि। यदि त्वं मम प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तदा त्वत्प्रसादात् परित्यक्तः, मम प्राणान् त्यजामि। कैकेयी अनन्यभावा तं राजानं तत्र यथार्थं प्रेरयति; राजा तस्य बन्धनात् मुक्तुं न शक्तः, यथा बली इन्द्रस्य पाशात्। तस्य हृदयम् विक्षिप्तम्, मुखं विवर्णम्, रथचक्रयोः मध्ये युक्तः अश्वः इव कम्पितः। दृष्टिहीनः राजा, साहसं कृत्वा, कैकेयीं इदं वचनं उवाच। "रात्रिः गतः, देवी; सूर्यः उदितुम् आरभते; नूनं जनाः अभिषेकाय शीघ्रं माम् प्रेरयिष्यन्ति।" "रामस्य अभिषेकाय सर्वं सामग्रीम् सज्जम्; रामः मम मृतस्य इव उदकं कुर्यात्।" "त्वं च तव पुत्रः च मम उदकं न कुर्यात्, यदि रामस्य अभिषेकं विघ्नयिष्यसि, दुष्टाचारिणि।" "अद्य अहं जनान् द्रष्टुं न समर्थः; यः पूर्वं हर्षपूर्णं जनान् पश्यामि, तेषां हर्षः नष्टः, ते दुःखिताः भविष्यन्ति।" तस्य महात्मनः राज्ञः एवं वदतः, शुभा रात्रिः चन्द्रताराभिः शोभिता, समाप्ता। ततः कैकेयी, दुष्टाचारिणी, पुनः क्रोधवशेन, कौशलयुक्ता, राजानं कठोरं वचनं उवाच। "किम् विषबाणोपमं वचनं वदसि, राजन्? त्वं शीघ्रं रामं आह्वय; विलम्बं मा कुरु।" "मम पुत्रं अभिषिक्त्वा, रामं वनं प्रेषय; मम प्रतिद्वन्द्वीन् निवार्य, तव धर्मः पूर्णः।" ततः राजा, तीक्ष्णशृङ्गेण पुनः पुनः ताडितः अश्वः इव, कैकेयी प्रेरितः, इदं वचनं उवाच। "धर्मबन्धैः बद्धः, मम मनः नष्टम्; अहं मम प्रियं ज्येष्ठं पुत्रं धर्मनिष्ठं रामं द्रष्टुम् इच्छामि।" तदा शुभा रात्रिः समाप्ता, सूर्यः उदितः, तारेषु शुभसंयोगः जातः, यथायोग्यं कालः प्राप्तः। ततः वसिष्ठः गुणवान्, शिष्यैः परिवृतः, शीघ्रं आवश्यकं द्रव्यं संगृह्य, उत्तमं नगरं प्रविष्टवान्। स नगरम् प्रविष्टवान्, यत्र मार्गाः सिक्ताः, सम्यक् समार्जिताः, पताकाभिः शोभिताः, हृष्टैः सेवकैः पूर्णम्, विपणिभिः समृद्धम्। नगरं उत्सवसज्जं, रामस्य अभिषेकाय उत्सुकम्, सर्वत्र चन्दनागुरुधूपगन्धैः सुरभितम्। तत्र नगरं, इन्द्रपुरीं इव, पारगच्छन्, वसिष्ठः अन्तःपुरं विविधपताकाभिः शोभितं दृष्टवान्। अन्तःपुरं नगरवासिभिः, ग्राम्यैः, दण्डधरैः ब्राह्मणैः, उत्तमाश्वैः, पूजितैः च पूर्णम्।