राजा दशरथः, रामस्य प्रियतमस्य, नीलोत्पलसन्निभस्य, दीर्घबाहोः, महाबलस्य च, दण्डकारण्यवासाय प्रेषणं कथं कर्तुं शक्नोमि इति दुःखेन मनसा चिन्तयन् स्थितः। सः पण्डितः रामः सुखसंस्कृतः, दुःखाय अयोग्यः, तस्य दुःखदर्शनं कथं मया सह्यं स्यात् इति पुनः पुनः विचारयामास। यदि एषा परिघटना तस्मै किञ्चिदपि क्लेशं विना स्यात्, तर्हि अहं सुखं प्राप्नुयाम्, यः रामः दुःखार्हः नास्ति इति सः स्वचित्ते शोकमकरोत्। एवं विलपन्, दशरथस्य मनः मोहविष्टम् अभूत्, तेन निःसन्देहं लोकेऽप्रतिमं निन्दां प्राप्स्यामि इति चिन्तयन् स्थितः। सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः च चन्द्रमण्डलशोभिता समभवत्, सा रात्रिः दुःखितस्य राज्ञः कथञ्चित् व्यतीयाय। दशरथस्य, श्वासैः संतप्तस्य, सा रात्रिः न गता इव, सः निरन्तरं शोकमग्नः अभवत्। दशरथः करावलम्बनं कृत्वा कैकेयीं करुणया याचमानः उवाच—"मृदुचारे, मयि दया दर्शय; अन्यथा त्वं मम पुरतः गच्छ, निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि।" तदा सः राजा, यः कैकेय्या कृते दुःखं प्राप, तम् एव ताम् दृष्ट्वा, "एषा क्रूरा कैकेयी मम दुःखहेतुर्भूता" इति उktvā, कराभ्यां प्रणिपत्य कैकेयीं संबोधितवान्। धर्मविद् राजा, दुःखितः सन्, सदाचारः, तव प्रति निष्ठावान्, प्रायः प्राणैः परित्यक्तः, पुनः कैकेयीं प्रसादयितुम् अयच्छत्। "मृदुवदने, विशेषतः राज्ञि, मयि प्रसादं कुरु; त्वां विफलवाक्यां न कदापि अभाषे, सुश्रोणि।" इति सः प्रार्थयामास। "त्वं दयार्द्रा, महयश्विनि, मयि प्रसादं कुरु; रम्ये, त्वया प्रसादिता रामः अव्यवहितं राज्यं प्राप्नुयात्।" इति च। "श्यामलोचनः रामः राज्यं प्राप्नुयात्, तदा त्वं परमं यशः प्राप्स्यसि। सुभगे, सुमुखि, यत् मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियं, तत् कुरु।" एवं पतिव्रता धर्मपत्नी कैकेयी, पापबुद्धिः सती, पतिस्नेहपूर्णं, रुद्धहृदयं, रक्ताश्रुकण्ठं पतिं नानुकम्प्य, न किञ्चिदपि वचनम् उक्तवती। तदा राजा, प्रियायाः कठोरं वचनं पुत्रवियोगे प्रतिपन्नं दृष्ट्वा, पुनः शोकात् मूर्च्छितः, भूमौ पतितः। एवं संतप्तस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वासैः संतप्तस्य कथञ्चित् व्यतीयाय; येन तं प्रमोचयितुम् इच्छन्तः, सः श्रेष्ठः राजा तान् प्रतिषेधयामास। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। प्रभाते, राजा दशरथः, पुत्रशोकात् क्लान्तः, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, वेपमानः दृष्टः। तं दृष्ट्वा कैकेयी, इक्ष्वाकुवंशजं, इदं वचनं अब्रवीत्— "पापं कृत्वा, प्रतिज्ञां दत्त्वा, किमर्थं भूमौ पतितः असि? त्वं दृढनिश्चयः स्यात्।" "धर्मज्ञाः सत्यमेव परं धर्ममाहुः; सत्यनिष्ठया अहं त्वां धर्मे प्रवर्तितुम् इच्छामि।" इति सा उवाच। "शिबिराजः प्रतिज्ञां कृत्वा, गृध्राय स्वशरीरं दत्तवान्, ततः परमं स्थानं प्राप। तथैव तेजस्वी अलर्कः, ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि, दृढनिश्चयः सन्, स्वनेत्रे दत्तवान्।" "सिन्धुपतिः अपि सत्यप्रतिज्ञः, स्वसीम्नि स्थित्वा, कदापि सीमां न लङ्घयति।" "सत्यं एकं नित्यं तत्त्वम्; धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः। वेदाः सत्येन अव्ययाः, सत्येन परमं प्राप्यते।" "यदि धर्मे मनः स्थितं तव, तर्हि सत्ये तिष्ठ। त्वं वरदः, मया यः वरः याचितः, सः सफलः भवतु।" "धर्मस्य कारणात्, मम च प्रेरणया, त्वं रामं वनवासाय प्रेषय; एतद् त्रिवारं वदामि।" "यदि त्वं, आर्य, मम एतां प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तर्हि अहं तव पुरतः परित्यक्ता आत्मानं त्यक्ष्यामि।" एवं दृढनिश्चया कैकेयी प्रेरिता, राजा बन्धनात् विमोचनं कर्तुं न अशकत्, यथा बली इन्द्रनिर्मितपाशात् न मुक्तः। तस्य हृदयं कम्पितम्, मुखं विवर्णम्, युक्तः अश्वः इव रथचक्रयोः कम्पमानः अभवत्। दृष्टिहीनः इव, सः राजा कष्टेन धैर्यं सम्पाद्य, कैकेयीं इदं वचनं उवाच। "रात्रिः व्यतीता, देवी, सूर्यः उदयति; नूनं जनाः रामस्याभिषेकाय मां त्वराम्युपयास्यन्ति।" "सर्वे अभिषेकसामग्रीः सज्जाः, रामः मम मृतस्य जलकर्म आचरतु।" "त्वं च तव पुत्रः च, यदि रामस्य अभिषेकं वारयथः, मम जलकर्म न आचरथः, हे दुष्टचारिणि।" "अद्य जनान् द्रष्टुं न शक्नोमि, येषां पूर्वं प्रमुदितानि मुखानि दृष्टानि; अद्य तेषां हर्षविनाशेन ते दुःखिताः मां न पश्यन्ति।" एवं महात्मा राजा विलपन्, शोभनरात्रिः चन्द्रतारकाभूषिता समाप्ता। तदा कैकेयी, दुष्टचारिणी, कोपवशात्, वाक्यकुशलता अपि, पुनः कठोरं वचनं राज्ञे अब्रवीत्— "किं विषशरानिव वचनानि भाषसे, राजन्? त्वं शीघ्रं रामं आह्वय।" "मम पुत्रं राजे स्थापय, रामं वनं प्रेषय, मां च सपत्नीरहितां कुरु; तदा तव धर्मः पूर्णः स्यात्।" इति सा उवाच। तदा, उत्तमः अश्वः तिक्तशलेन पुनः पुनः प्रेरितः इव, राजा कैकेय्याः प्रेरणया इदं वचनं उवाच— "धर्मपाशैः बद्धः मम मनः नष्टम्; अहम् आत्मनः प्रियम् ज्येष्ठपुत्रं धर्मनिष्ठं रामं द्रष्टुम् इच्छामि।" एवं शोभनरात्र्यां व्यतीतायां, सूर्ये उदिते, नक्षत्रेषु शुभयोगे, यथोचिते मुहूर्ते सति...