राजा दशरथः, पुत्रे रामे अपारस्नेहेन पीडितः, स्वचित्ते महतीं द्विधाम् अन्वभवत्। यदि अहम् कैकेय्याः प्रीत्या रामं वनवासाय प्रेषयामि, सत्यम् इति उक्त्वा, तर्हि तत् असत्यम् एव भविष्यति इति सः चिन्तयामास। महता प्रयासेन, पुत्रहीनः सन्, अहम् वीर्यवन्तं तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण लब्धवान्, कथं तं परित्यजेयमिति सः दुःखेन विव्यथे। स्वहस्तेन किम् अहम् पद्मलोचनं रामं, शूरं, विद्वानं, जितक्रोधं, क्षमायै समर्पितं, निर्वासयितुम् उत्सहे? कथं तं प्रियं, नीलोत्पलसन्निभं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, दण्डकारण्यनिवासाय प्रेषयेयम्? रामः, यो सुखमेव अनुभूतवान्, दुःखाय अयोग्यः, तस्मिन् बुद्धिमति दुःखदर्शनं कथं सहिष्ये? यदि किञ्चित् उपायः स्यात् येन सः दुःखं न प्राप्नुयात्, तर्हि अहम् एव सुखं लभेय, यतो हि रामः दुःखस्य अर्हः नास्ति। नूनं, इदानीं जगति अप्रतिमं अपवादं मम भविष्यति, यथा अहम् एवमुपशोचन् मोहग्रस्तचित्तः तिष्ठामि। एवं चिन्तयतः सूर्यः अस्तमगच्छत्, रजनी च चन्द्रमण्डलेन शोभिता समजायत। सा रात्रिः शोकाभिभूतस्य राज्ञः दशरथस्य दुःखश्वासैः व्याप्य, अनवसन्नेव अभवत्। सः शोकात् निरन्तरं विलपन्, रात्रौ विश्रान्तिं न लेभे। ततः सः कराभ्यां प्राञ्जलिः कैकेयीं प्रार्थयामास—"दयां दर्शय, सौम्ये! अन्यथा, त्वं मम दृष्ट्याः वियुज्य शीघ्रं गच्छ; निर्दयां त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न।" दुःखस्य हेतुः सा क्रूरा कैकेयी, तस्याः कृते एव इदानीं माम् एवम् अवश्यम् द्रष्टव्यम्। इति उक्त्वा, राजा कैकेयीं पुनः प्रशमयितुम् प्रयत्नम् अकरोत्, धर्मनिष्ठः, तव अनुगतः, आयुःक्षये स्थितः सन्। "दयां कुरु, सौम्ये! विशेषतः पतौ। मया यः वाक्यः त्वयि उक्तः, सः व्यर्थः नास्ति, सुश्रोणि। कृपां कुरु, युवति, त्वं दयालुका; प्रीयस्व, देवी, रामः तव अनवच्छिन्नं राज्यं प्राप्नुयात्।" "रामः, श्यामलोचनः, राज्यं प्राप्नुयात्; तव च परमं यशः स्यात्। महाश्रोणि, सुमुखि, एतत् कुरु यत् मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियम् अस्ति।" इति सः प्रार्थयामास। किन्तु, पापबुद्धिः सा कैकेयी, पतिस्नेहेन रुदतः तस्य विविधं दीनं विलापम् उपश्रुत्य, न किंचिदपि प्रत्युवाच। तदा राजा, प्रियभार्यायाः कठोरं वचनं शृण्वन्, स्वपुत्रनिष्कासनविरोधिन्याः, पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं शोकपीडितस्य राज्ञः सा रात्रिः व्यतीयाय, सः श्वसन् दुःखेन क्षीणः। यदा तं उत्तिष्ठापयितुं प्रायतन्त, सः श्रेष्ठो राजा तान् निवारयामास। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। सुप्रभाते, पुत्रशोकाभिभूतं, मूर्च्छितं, भूमौ पतितं, व्यथमानं च राजानं दृष्ट्वा, कैकेयी इक्ष्वाकुवंशनाथं इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "त्वया प्रतिज्ञातं वचनं कृत्वा, किं पापं कृतं कृत्वा भूमौ पतितः शेते? त्वं निश्चयेन स्थितः भवितव्यम्। धर्मज्ञैः सत्यम् एव श्रेष्ठं धर्म इति निगद्यते; सत्ये स्थित्वा अहम् त्वां धर्मानुग्रहे प्रेरयामि।" "राजा शिबिः अपि वचनं कृत्वा, स्वशरीरं श्येनाय दत्तवान्, तेन च परमं स्थानं प्राप्तवान्। तथा दीप्तिमान् अलर्कः अपि, ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि स्वचक्षुषी दत्तवान्। सरित्पतिरपि सत्यनिबद्धः स्वसीम्नि स्थातुम् एव इच्छति, सत्यम् एव पालयन्। सत्यम् एकं नित्यं तत्त्वम्; धर्मः अपि सत्ये प्रतिष्ठितः। वेदाः अपि सत्येन अव्ययाः, सत्येन एव परमं प्राप्यते।" "यदि धर्मे तव चित्तं स्थितम् अस्ति, तर्हि सत्ये अपि स्थितः भव। मया यः वरः याचितः, सः सफलः क्रियताम्, त्वं हि वरदः, आर्य। धर्मस्य च हेतोः, मम च प्रेरणया, रामं वनं प्रेषय; त्रिः त्वां ब्रवीमि। यदि त्वं मम एषां प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तर्हि अहम् अपि तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।" एवं दृढनिश्चया कैकेयी राजानम् अतिप्रबलं बद्धं कृत्वा, इन्द्रेण बद्धः बलीव Bali मुच्यितुं न अशकत्। तस्य हृदयं व्याकुलमभवत्, मुखं च विवर्णम्, युक्ताश्व इव रथचक्रयोः मध्ये कम्पमानः। नेत्राभ्यां क्षीणदृष्टिः, राजा कष्टेन धैर्यं समालम्ब्य कैकेयीं इदं वचनम् अब्रवीत्— "रजनी गतासौ, देवी, सूर्यः उदयति; नूनं जनाः माम् अभिषेकाय शीघ्रं प्रेरयिष्यन्ति। सर्वाणि अभिषेकद्रव्याणि अपि संपादितानि; रामः अद्य मम मृतवत् उदककर्म अपि कुर्यात्। त्वं तव पुत्रेण सह मम उदककर्म न कुर्याः, यदि त्वं रामस्य अभिषेकं विघ्नयिष्यसि, पापचारिणि। अद्य अहम् जनानाम् मुखानि द्रष्टुं न शक्नोमि; यः पूर्वं तेषां हृष्टानि मुखानि दृष्ट्वा, अद्य दुःखितानि तानि पश्यन् निवर्तिष्ये।" एवं महात्मा राजा वदन्, शुभा सा रजनी चन्द्रनक्षत्रमण्डिते समाप्ता। तदा पापाचारिणी कैकेयी, कोपवशेन, तीक्ष्णं वचनं पुनरपि अब्रवीत्— "किं त्वया, राजन्, विषदिग्धबाणसमानि वचनानि उक्तानि? शीघ्रं तव पुत्रं रामम् आहूय। मम पुत्रं सिंहासने स्थापय, रामं वनं प्रेषय, प्रतिद्वन्द्वशून्यां मां कुरु; तदा तव धर्मः पूर्णः भविष्यति।" एवं स धर्मनिष्ठः दशरथो राजा, कैकेय्याः कठोरवचनेन शोकसागरं पुनः प्रविष्टः।