स्वर्गेऽपि मया रामस्य कृते देवानां निन्दां सहितुं भविष्यति—कथं तां सहिष्ये, हन्तेति राजा दशरथः शोकविह्वलः चिन्तयामास। यदि कैकेय्याः स्निग्धत्वात् रामं वनवासाय प्रेषयामि, सत्यम् इति च वदामि, तर्हि तदसत्यं भविष्यति। महता प्रयत्नेन पुत्रहीनः सन् अहं महाबलिनं तेजस्विनं च रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं परित्यजामि? कमलं इव नेत्रयुक्तं, वीर्यवन्तं, विद्वांसं, क्रोधविजितं, क्षमायै समर्पितं रामं स्वहस्तेन कथं निर्वासयिष्यामि? श्यामं नीलोत्पलसन्निभं, दीर्घबाहुं, महाबलिनं रामं कथं प्रियं दण्डकारण्यवासाय प्रेषयामि? सुखसंस्कृतं, दुःखायोग्यं, प्राज्ञं रामं यदा क्लेशं सम्प्राप्स्यामीति पश्येयम्, तदा कथं सहिष्ये? यदि किञ्चिदपि दुःखं न स्यात् अस्य परिवर्तनस्य, तर्हि अहं सुखं प्राप्नुयां, यतो रामः दुःखयोग्यो नास्ति। नूनं, अलौकिकं लज्जां लभेयं लोके, यथा अहं एवमुपशोचन् विमूढचेताः स्थितः अस्मि। एवं स राजा दुःखार्तः सन्ध्यायाम् उपविष्टः, सूर्यास्तं गतः, रात्रिः चन्द्रमण्डलशोभिता अभवत्। स दुःखेन श्वसन् राजा दशरथः तां रात्रिं न यथावत् व्यतीयाय; सः अनिशमशोचन्। तदा सः करुणया कैकेयीं प्रति प्रार्थयन् उवाच—"दया मे दर्शय, सौम्ये, अञ्जलिं कृतवानस्मि। अन्यथा, त्वं गच्छ, निर्दयां त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न।" एवं कैकेयीं प्रति, या दुःखस्य हेतुः, राजा दशरथः अञ्जलिं कृत्वा वाक्यमुवाच। सः धर्मज्ञः, दुःखार्तः, सदाचारः, तस्यै समर्पितचित्तः, प्रायः प्राणैः शिथिलः, पुनः कैकेयीं सान्त्वयितुं यत्नं चकार। "अनुगृहाण मां, सौम्ये, विशेषतः राज्ञि; न व्यर्थं त्वां प्रति वाक्यमुक्तम्, सुभगस्मिते। त्वं दयालुर्भूत्वा, राज्यम् अव्याहतम् रामाय प्रयच्छ।" "राघवः कृष्णनेत्रः राज्यं प्राप्नुयात्; तदा त्वं परमां कीर्तिं लप्स्यसे। सुश्रोणि, सुमुखि, मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियं कुरु।" इति सः प्रार्थयामास। किन्तु कैकेयी, दुष्टचेतना, पतिसंश्रितं शोकपूर्णं विविधं विलापं श्रुत्वा, यस्य हृदयं शुद्धं, यस्य नेत्रयोः ताम्रजलानि निपतन्ति, तस्य वचनं न प्रत्युवाच। तदा राजा, प्रियतमेया स्वपत्नीया पुत्रनिष्कासनसम्बद्धं कठोरं वचनं श्रुत्वा, पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं दुःखार्तस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वासैः क्लिश्यमानस्य व्यतीयाय; यदा च तं बोधयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः, तदा सः तान् विरराम। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। ततः पुत्रशोकाभिभूतं, मूर्च्छितं, भूमौ पतितं, विक्षिप्तं च राजानं दृष्ट्वा, कैकेयी इक्ष्वाकुवंशजं वाक्यम् अब्रवीत्। "त्वया कृतं पापकर्म, प्रतिश्रुत्य च मम वाक्यं, किं भूमौ पतितोऽसि? धृत्या स्थितव्यम्। धर्मज्ञैः सत्यमेव परमो धर्मः इति निगद्यते; तस्मात् सत्ये प्रतिष्ठायाहं त्वां धर्मानुग्रहे प्रेरयामि।" "राजा शिबिः प्रतिज्ञां कृत्वा श्येनाय स्वशरीरं दत्तवान्, तेन परमां गतिं प्राप्तः। तथैव दीप्तिमानलर्को ब्राह्मणेन पृष्टः, अनिच्छन् अपि स्वचक्षुषी दत्तवान्। समुद्रपतिः अपि सत्यनिबद्धः स्वसीम्नि तिष्ठति, न स्वमर्यादां लङ्घयति। सत्यं हि एकं नित्यं तत्त्वं; धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः। वेदाः सत्येन अव्ययाः, सत्येन परं प्राप्यते।" "यदि धर्मे तव चित्तं, तर्हि सत्ये स्थितः भव। मया यः वरः याचितः, स फलं प्राप्नुयात्, त्वं हि वरदः। धर्मस्य हेतोः, मम च प्रेरणया, रामं वनवासाय प्रेषय—त्रिः वदामि। यदि त्वं मम प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तर्हि त्वत्प्रत्यक्षे त्यक्त्वा जीवितं त्यक्ष्यामि।" एवं दृढनिश्चया कैकेयी प्रेरयन्ती तं राजानं बन्धात् मोक्तुं न शशाक, यथा बलिं इन्द्रपाशात् मोक्तुं न अशक्नोत्। तस्य हृदयं कम्पितम्, मुखं श्वेतम्, सः युक्तः अश्वः इव रथचक्रयोः मध्ये कम्पमानः अभवत्। नेत्राभ्यां विक्षिप्तदृष्टिः, सः राजा कष्टेन धैर्यं संनह्य, कैकेयीं प्रति वाक्यमुवाच। "रात्रिः व्यतीता, देवि, सूर्यः उदितुं समीपः; नूनं जनाः मां रामाभिषेकाय शीघ्रं प्रेरयिष्यन्ति। यानि सर्वाणि द्रव्याणि रामस्याभिषेकाय सज्जानि, तानि दृष्ट्वा रामः मम मृतस्य इव जलकर्म आचरतु। त्वं च तव पुत्रश्च मम जलकर्म न आचरिष्यथः, यदि रामाभिषेकं विघ्नयिष्यसि, पापचारिणि।" "अद्य अहं जनान् द्रष्टुं न शक्नोमि, यः पूर्वं तेषां प्रमुदितमुखानि दृष्टवान्, तेषां हर्षविनाशात् ते दुःखेन विवर्तिष्यन्ति।" इत्येवं वदतः तस्य महात्मनः राज्ञः सा शोभना रात्रिः चन्द्रतारकाभूषिता समाप्ता। तदा कैकेयी, पापचारिणी, पुनः कोपवशेन, विशारदया वाचा, राजानं कठोरैः वाक्यैः प्रत्युवाच। "किं त्वया विषशल्यसदृशं वचनं भाष्यते, राजन्? त्वं शीघ्रं स्वपुत्रं रामं आह्वय।