दशरथस्य दुःखदायकं वार्ताम् दशरथः, दुःखेन विवर्णः, तत्र कैकेयीं प्रति व्यथितः आसीत्। सः अकथयत्—"मम मृत्युपर्यन्तं च रामः वनं गच्छति चेत्, हे अनार्ये, तव अभिलषितं सम्पाद्य शत्रून् विनष्ट्वा सुखिन्याः भव। अहं स्वर्गे अपि रामस्य कारणात् देवैः निन्दनं सहिष्यामि, कथं तद् सहनं शक्यं, हन्त। यदि कैकेयीस्नेहेन रामं वनवासाय प्रेषयामि, सत्यं वदामि चेत्, तद् असत्यं भविष्यति। महद् प्रयत्नेन पुत्रहीनः सन् तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्, कथं तं त्यक्तुं शक्यम्?" सः पुनः अकथयत्—"कथं स्वहस्तेन रामं, पद्मनेत्रं, वीरं, शास्त्रज्ञं, क्रोधजयिनं, क्षमायुक्तं, वनवासाय प्रेषयामि? कथं प्रियं, नीलपद्मसमानवर्णं, दीर्घबाहुं, महाबलिनं रामं दण्डकवनवासाय प्रेषयामि? कथं दुःखं ज्ञातुं शक्यं, यः सुखसंसिद्धः रामः, दुःखाय अयोग्यः? यदि एषा परिवर्तनं रामं दुःखं न दद्यात्, तर्हि अहं सुखं प्राप्नुयाम्, यः दुःखार्थं न योग्यः।" दशरथः विलपन् अकथयत्—"नूनं अद्वितीयं कलङ्कं मम लोके भविष्यति, यतः अहं एवं विलपामि, मोहिता मनसा।" सूर्य अस्तमितः, रात्रिः समागता; सा रात्रिः चन्द्रमण्डलधारिणी दुःखितस्य राज्ञः व्यतीता। राजा दशरथः श्वसन् दुःखेन, रात्रिः व्यतीता इव न अनुभवन्, निरन्तरं शोकितः अभवत्। दशरथः कैकेयीं प्रति करौ संन्यस्य अकथयत्—"दया प्रदर्शय, हे सौम्ये; अन्यथा त्वं त्वरितं गच्छ, निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि।" तस्य दुःखस्य कारणं कैकेयीं प्रति अकथयत्—"एतत् निर्दयायाः कैकेयीः, मम दारुणस्य कारणं, तस्यैः मिलित्वा अहं दुःखं पश्यामि।" सः पुनः धर्मज्ञः, दुःखितः, सदाचारः, तव प्रति समर्पितः, प्रायः जीवितपर्यन्तः, कैकेयीं शमयितुं प्रयत्नं अकरोत्। सः पुनः अकथयत्—"दया प्रदर्शय, हे सौम्ये, विशेषतः राज्ञे; अहं तव प्रति एतानि शब्दानि व्यर्थं न उक्तवान्, हे सुभ्रुवे। कृपां कुरु, हे युवति, त्वं दयावती; प्रसन्ना भव, रामः अविच्छिन्नं राज्यं त्वत्तः प्राप्नुयात्।" पुनः अकथयत्—"रामः, श्यामलोचनः, राज्यं प्राप्नुयात्; त्वं परमं कीर्तिं प्राप्स्यसि। हे सुभ्रुवे, सुमुखि, एतत् कुरु, यत् मम प्रियं, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च।" कैकेयी, दुष्टचेतना, पतिस्य विविधं करुणं विलापं शुद्धहृदयस्य, अश्रुप्रपातं कुर्वतः, शृण्वती, किंचिदपि न अब्रवीत्। तदा राजा, प्रियं पत्निं, पुत्रस्य वनवासे विरुद्धं, कठोरं भाषमाणां दृष्ट्वा, पुनः मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, शोकात्। एवं दुःखितस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वासन् व्यतीता; उत्तापितं राजानं जञापयन्तः तं उत्तिष्ठन्तुं न अनुमन्यते स्म। एवं आयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। रात्र्याः अन्ते, दशरथः, पुत्रशोकात् मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, तत्र कैकेयीं प्रति अकथयत्। कैकेयी, इक्ष्वाकुवंशस्य राज्ञः प्रति अकथयत्—"अधर्मं कृत्वा, प्रतिज्ञां दत्त्वा, भूमौ पतितः किम्? त्वं प्रतिज्ञायाम् दृढः भव। धर्मज्ञैः सत्यं परमं धर्मः इति कथ्यते; सत्ये स्थित्वा अहं त्वां धर्मानुसारं कर्तुं प्रेरयामि।" सः पुनः अकथयत्—"राजा शिबिः, पृथिव्याः अधिपः, प्रतिज्ञां कृत्वा, श्येनाय स्वदेहं दत्त्वा, परमं पदं प्राप्तवान्।" तथा तेजस्वी अलर्कः, ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि, दृढप्रतिज्ञः, स्वचक्षुषी दत्त्वा। नदीपतिः अपि, सत्यनिष्ठः, स्वसीमायाम् स्थित्वा, सत्यप्रतिज्ञः, सीमां न उल्लङ्घयति। सत्यमेव नित्यं; धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः; वेदाः सत्येन अव्ययाः; सत्येन परमं प्राप्यते।" कैकेयी पुनः अकथयत्—"यदि तव मनः धर्मे स्थितम्, तर्हि सत्ये स्थिता भव। मया यः वरः याचितः, सः फलं प्राप्नुयात्; त्वं वरदः, हे महात्मन्। धर्मार्थं, मम प्रेरणया, रामं वनवासे प्रेषय; त्रिः त्वां वदामि। यदि त्वं, महात्मन्, मम प्रतिज्ञां न पूरयिष्यसि, तर्हि तव पुरतः त्यक्त्वा, अहं जीवितं त्यजामि।" कैकेयी, दृढनिश्चया, राज्ञः बन्धनात् विमुक्तिं न ददाति, इन्द्रस्य बधेन बली यथा। राज्ञः हृदयम् उत्कम्पितम्, मुखं श्वेतं, रथचक्रयोः मध्ये युक्तः अश्वः इव कम्पमाना अभवत्। दृष्टिहीनः, साहसं कृत्स्नं संधाय, राजा कैकेयीं प्रति अकथयत्। "रात्रिः गता, हे देवी, सूर्यः उदयति; जनाः रामस्य अभिषेकाय त्वरन्ति। सर्वाणि अभिषेकसामग्रीः सम्पाद्य, रामः मम मृतस्य जलक्रियाः कुर्यात्। त्वं पुत्रेण सह मम जलक्रियाः मा कुर्यात्, यदि रामस्य अभिषेकं विघ्नयिष्यसि, हे दुष्टचारिणि।" "अद्य अहं जनान् द्रष्टुं न शक्नोमि; यः पूर्वं तेषां मुखानि हृष्टानि दृष्ट्वा, तेषां सुखं नष्टं, ते शोकिताः भविष्यन्ति।" एवं महात्मा राजा उक्तवान्, शुभा रात्रिः चन्द्रतारान्विता समाप्ता। तदा कैकेयी, दुष्टाचारिणी, पुनः राज्ञः प्रति कठोरं वचनं, भाषासम्पदा, कोपाविष्टा, अकथयत्। एवं दशरथस्य दुःखस्य, कैकेयीदुष्टाचारस्य, रामस्य राज्यविघ्नस्य, आयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः श्रीवाल्मीकि रामायणे समाप्तः।